Plany wojenne Austro-Węgier w odniesieniu do frontu wschodniego Wielkiej Wojny

Wydarzenia na froncie wschodnim w 1914 r. w dużej mierze zostały zdeterminowane austro-węgierskim planem wojennym, który kształtował się już od połowy XIX w. Stopniowo on ewoluował, przy czym charakterystyczne jest to, że nie od razu zakładał podjęcie zakrojonych na szeroką skalę działań ofensywnych przeciwko Rosji.

Początki planowania austro-węgierskiego dotyczącego frontu wschodniego w przyszłej wojnie

Pierwsze koncepcje odnoszące się do ewentualnego zaangażowania wojsk austriackich, a później austro-węgierskich na froncie wschodnim pojawiły się już pod koniec lat 50. XIX wieku. W ich ramach przewidywano, że decydujące walki z Rosją rozegrają się na terenach Galicji. Podkreślano, że rozległe równiny znajdujące się na tym obszarze ułatwią rozmieszczenie dużych armii i swobodne manewrowanie nimi, na przykład w celu oskrzydlenia przeciwnika.

W austriackim Sztabie Generalnym dostrzegano, że jeśli Rosjanie wedrą się do Galicji, powstrzymanie ich oddziałów będzie niezwykle trudnym zadaniem. Dlatego zakładano konieczność stworzenia silnej linii obronnej wzdłuż naturalnych przeszkód wodnych, czyli rzek Wisła, San oraz Dniestr. W tym celu zamierzano zbudować ogromne twierdze, które miały służyć jako bazy operacyjne, jak i punkty odwrotu dla wycofujących się wojsk austriackich. Z uwagi na brak funduszy, całościowa realizacja tego planu nie była wówczas możliwa. Przystąpiono jednak do wznoszenia ufortyfikowanych obiektów obronnych z Twierdzą Przemyśl i Twierdzą Kraków na czele.

Plan wojenny z lat 1881–1883

7 października 1879 r. w Wiedniu Niemcy i Austro-Węgry podpisały sojusz, który zakładał udzielenie sobie wzajemnej pomocy wojskowej w obliczu ataku ze strony Imperium Rosyjskiego. Jego zawarcie znacznie przyspieszyło prace planistyczne prowadzone w austro-węgierskim Sztabie Generalnym. Ich efektem stało się sporządzenie pod koniec 1881 r. planu operacyjnego przeciwko Rosji, tzw. „Minimalkriegsfall R”, który został ostatecznie zatwierdzony 24 maja 1883 r. Jego głównym architektem był szef sztabu, gen. Friedrich von Beck-Rzikowsky.

W planie tym uwzględniono współdziałanie na froncie wschodnim wojsk austro-węgierskich z niemieckimi. Niemcy mieli zaatakować z Prus Wschodnich, natomiast siły austro-węgierskie miały przeprowadzić szybkie uderzenie na Rosję z Galicji w kierunkach północnym oraz północno-wschodnim. W operacji galicyjskiej miały wziąć udział 3 armie z 34 dywizjami piechoty w składzie.

• 1. Armia miała zostać skoncentrowana w rejonie Oświęcimia, Krakowa oraz Tarnowa.
• 2. Armia miała działać z kierunku Dębica-Sieniawa-Przemyśl.
• 3. Armię planowano rozlokować w okolicach Lwowa, Krasnego i Mikołajowa.

Plan zakładał, że działania wojenne nie będą prowadzone w granicach monarchii austro-węgierskiej, ale że szybko zostaną przeniesione na tereny Królestwa Polskiego. Po osiągnięciu linii Niemen-Brześć-Łuck-Berdyczów i skróceniu frontu ciężar wojny na wschodzie miały przejąć armie austro-węgierskie. Dzięki temu Niemcy mogliby przerzucić część sił na zachodni teatr wojenny i zadać Francji decydujący cios. Uznano, że szybkie postępy Państw Centralnych skłonią Rosję do zawarcia pokoju, i zakładano, że wojna skończy się stosunkowo szybko, tak jak było to w przypadku konfliktu prusko-austriackiego z 1866 r. czy francusko-pruskiego z 1870 r.

Zmiany w austro-węgierskiej koncepcji prowadzenia wojny na przyszłym froncie wschodnim w latach 1884–1906

Zmiany te wynikały w dużej mierze z przeobrażeń w niemieckim planie prowadzenia wojny, a szczególnie z poglądów szefa sztabu (od 1891 r.), gen. Alfreda von Schlieffena. W odróżnieniu od swoich poprzedników, nie traktował on frontu wschodniego priorytetowo – zakładał bowiem wykonanie pierwszego uderzenia na Francję i dopiero po jej pokonaniu przerzucenie sił niemieckich na wschód.

W ten sposób według planów niemieckich od samego początku konfliktu główny ciężar walk na froncie wschodnim miał spaść na wojska austro-węgierskie. Z uwagi na to zdecydowano o zwiększeniu liczebności poszczególnych armii – w ich skład miało wejść razem 43 dywizji piechoty. Plan w wersji z lat 1881–1883 wraz z późniejszymi zmianami obowiązywał do momentu zdymisjonowania gen. von Becka ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego, co stało się w 1906 r. Warto podkreślić, że plan ten nie był konsultowany z niemieckim Sztabem Generalnym. Rodziło to wątpliwości odnośnie do zakresu ewentualnego zaangażowania Niemców na froncie wschodnim.

Plan gen. Conrada von Hötzendorfa z 1906 r.

Następcą von Becka został gen. Franz Conrad von Hötzendorf. Opracował on nową doktrynę wojenną Austro-Węgier, na którą wpływ miał szereg czynników, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Chodziło m.in. o:

• coraz bardziej widoczny separatyzm Włochów, który stawiał pod znakiem zapytania podpisane w 1882 r. Trójprzymierze;
• zmiany w niemieckim Sztabie Generalnym – w 1906 r. następcą von Schlieffena został gen. Helmuth von Moltke (młodszy), który postanowił wydzielić większe siły na front rosyjski;
• kryzys w carskiej Rosji, zapoczątkowany porażką w wojnie z Japonią w latach 1904–1905;
• politykę konfrontacji forsowaną przez niektórych polityków austro-węgierskich, m.in. nowego ministra spraw zagranicznych, Aloisa Lexa von Aehrenthala.

Wspomniana doktryna sprowadzała się do przekonania na temat tego, że Austro-Węgry są otoczone wrogimi narodami, które dążą do wywołania konfliktu wewnętrznego. Dlatego po wybuchu wojny należy je szybko pokonać. W ten sposób w austro-węgierskim Sztabie Generalnym opracowano 3 warianty przyszłej wojny – z Rosją („Kriegsfall R”), z państwami bałkańskimi („Kriegsfall B”) i z Włochami („Kriegsfall I”).

„Kriegsfall R” zasadniczo opierał się na planie z lat 1881–1883. Na jego podstawie zamierzano oskrzydlić Rosjan poprzez wykonanie uderzenia z kierunku północnego (przez Niemców) i południowego (przez Austro-Węgrów). Do wykonania tego zadania miano skierować 4 armie austro-węgierskie w składzie 40 dywizji piechoty.

• 1. Armia miała uderzyć z linii Rozwadów-Sieniawa-Lubaczów-Niemirów.
• 2. Armię planowano rozlokować wokół Tarnopola.
• 3. Armia miała działać z rejonu Złoczowa, Podhorców i Pomorzan.
• 4. Armia miała rozpocząć działania wojenne z okolic Lwowa.

W ramach planowanej operacji zamierzano zaatakować siłami 1. oraz 4. Armii wojska rosyjskie znajdujące się na obszarze między Wisłą a Bugiem, a także przeprowadzić za pomocą 2. i 3. Armii uderzenie zabezpieczające w kierunku Równego i Płoskirowa. Plan gen. Conrada został ostatecznie zatwierdzony na początku 1909 r. Wraz z późniejszymi zmianami (polegały one głównie na przesunięciu poszczególnych armii bliżej granicy z Rosją) stał się on podstawą działań armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim w 1914 r.

Warto podkreślić, że plan ten cechował się zbyt dużym optymizmem. W jego ramach bowiem niedoszacowano siłę militarną oraz zdolności mobilizacyjne Rosjan. Gen. Conrad, a także wielu innych sztabowców austro-węgierskich było przekonanych o słabości przeciwnika. Plan miał szansę powodzenia tylko przy błyskawicznym przejściu do natarcia oraz ścisłym współdziałaniu z Niemcami, co w warunkach panujących na froncie wschodnim i dużej liczebności Rosjan nie było do końca możliwe. W dużym stopniu zaważyło to na przebiegu pierwszego etapu walk na wschodnim teatrze działań wojennych, szczególnie na kierunku galicyjskim.

Bibliografia:

1. Herwig H.H., The First Word War: Germany and Austria-Hungary, 1914–1918, Arnold, London 1997.
2. Lein R., A Train Ride to Disaster: The Austro-Hungarian Eastern Front in 1914, [in:] 1914: Austria-Hungary, the Origins, and the First Year of World War I, ed. by G. Bischof i F. Karlhofer, University of New Orleans Press, New Orleans 2014, s. 95–125.
3. Maleszyk R., Plany wojenne Austro-Węgier przeciwko Rosji (1881–1914), „Annales Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F – Historia” 2003, t. 58,s. 97–121.
4. Pajączkowski-Dydyński J., Plany operacyjne mocarstw centralnych przeciw Rosji, https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/818630/NDIGCZAS050071_1932_40_002_T40.pdf, dostęp: 17.11.2025 r.