Plany wojenne Rosji przed wybuchem I wojny światowej

Przystępując do I wojny światowej, Rosja była nastawiona ofensywnie, planując wykonać atak zarówno na kierunku północnym, w Prusach Wschodnich, jak i południowym, w Galicji. Rosyjska doktryna wojenna kształtowała się już od lat 60. XIX w. i ulegała różnym modyfikacjom. Zasadnicze jej ramy stworzył gen. Nikołaj Obruczew.

Główne założenia planu wojennego rosyjskiego Sztabu Generalnego przed I wojną światową

Mimo tego, że przed wybuchem Wielkiej Wojny plany rosyjskie dotyczące frontu wschodniego nieco ewoluowały, to jednak w zasadzie w każdym przypadku zakładano konieczność prowadzenia wojny z dwoma przeciwnikami, czyli Niemcami i Austro-Węgrami. Warto jednak podkreślić, że rosyjska doktryna wojenna stopniowo ewoluowała. Początkowo bowiem kładła nacisk na defensywę, natomiast dopiero z czasem zakładała zrealizowanie zakrojonej na szeroką skalę ofensywy, której celem byłoby:

• uzyskanie decydującego rozstrzygnięcia na jednym (południowym lub północnym) bądź obu (południowym i północnym) odcinkach frontu;
• szybkie przeniesienie działań na obszar Prus Wschodnich i Galicji i, w razie sukcesów, uderzenie na Wiedeń oraz Budapeszt w celu zakończenia wojny.

Na rosyjską doktrynę wojenną wpływały różne czynniki. Duże znaczenie miał rozwój sytuacji międzynarodowej, a szczególnie sojusze, jakie pod koniec XIX w. zaczęły powstawać w Europie. Warto podkreślić, że wprawdzie pierwsze koncepcje dotyczące prowadzenia przyszłej wojny przez Rosję zaczęły powstawać już w latach 60. XIX w., to jednak konkretny plan pojawił się dopiero w 1880 r. i był bezpośrednią odpowiedzią na zawarcie przez Niemcy i Austro-Węgry dwuprzymierza w 1879 r. Członkowie rosyjskiego Sztabu Generalnego w swoich planach musieli wszakże brać pod uwagę innych niż Niemcy i Austro-Węgry przeciwników. Potencjalnie uznano za nich Szwecję na północy, Rumunię na południowym zachodzie, Turcję w basenie Morza Czarnego, a także Chiny i Japonię na Dalekim Wschodzie.

Wśród najważniejszych czynników, które wpłynęły na planowanie rosyjskie przed I wojną światową, znalazł się również stopniowo rosnący potencjał militarny i gospodarczy Rosji po zakończeniu wojny z Japonią w latach 1904–1905 i rewolucji z 1905 r. Planiści na szeroką skalę musieli też uwzględnić rozległość Imperium Rosyjskiego, która z jednej strony umożliwiała koncentrację i ukrycie wojsk z dala od granic z Niemcami i Austro-Węgrami, natomiast z drugiej, ze względu na ogromną przestrzeń, utrudniała sprawną mobilizację i zadanie przeciwnikowi szybkiego ciosu.

„Podstawowe Memorandum” z 1880 r.

Jego autorem był późniejszy (od 1881 r.) szef rosyjskiego Sztabu Generalnego, gen. Nikołaj Obruczew. „Podstawowe Memorandum” (ros. „Osnovnaya Zapiska”, ang. „Basic Memorandum”) to kilkustronicowy dokument, w którym Obruczew przedstawił pogląd dotyczący tego, że przyszła wojna będzie najprawdopodobniej toczona przeciwko dwóm armiom – niemieckiej oraz austro-węgierskiej. Autor argumentował, że z tego względu strategia Rosji powinna pozostać generalnie defensywna, choć jednocześnie dopuszczał on możliwość przeprowadzenia operacji zaczepnych, szczególnie na terenie Galicji.

Plan mobilizacyjny z 1890 r.

Pogląd Obruczewa dotyczący równoczesnej walki z Niemcami i Austro-Węgrami został podtrzymany w harmonogramach mobilizacji z lat 1883 i 1887. Został on uwzględniony również w planie z 1890 r. W jego ramach jednak, w odróżnieniu od poprzednich, po raz pierwszy przewidziano 2 warianty rozwoju sytuacji na froncie wschodnim.

• W pierwszym założono, że Niemcy skierują główne uderzenie nie na froncie zachodnim, ale wschodnim. W tym wypadku Rosja miała się skupić na walkach z Niemcami.
• Drugi wariant uwzględniał atak Niemiec na Francję. W tej sytuacji za głównego przeciwnika Rosji uznano Austro-Węgry.

Plan mobilizacyjny z 1900 r.

Duży wpływ na opracowanie tego planu miało wejście w życie w 1894 r. francusko-rosyjskiej konwencji wojskowej. Na jej mocy na wypadek ataku któregoś z członków Trójprzymierza, a więc Niemiec, Austro-Węgier lub Włoch, jedna ze stron miała udzielić pomocy militarnej drugiej stronie.

Plan z 1900 r. został sformułowany pod bezpośrednim kierownictwem ministra wojny, Aleksieja Kuropatkina (gen. Obruczew nie był już wówczas szefem sztabu). Powielał on koncepcje znane z poprzednich planów. W jego ramach po raz pierwszy przewidziano jednak utworzenie pośredniego szczeblu dowodzenia, jakim miało być Naczelne Dowództwo Frontów. Na froncie wschodnim miały walczyć dwa Fronty – jeden na północy, przeciwko Niemcom, i drugi na południu, przeciwko Austro-Węgrom.

Plan mobilizacyjny z 1913 r.

Przed przyjęciem tego planu w rosyjskim Sztabie Generalnym ścierały się ze sobą dwie opcje – ofensywna i defensywna. Tę drugą, zakładającą koncentrację armii w guberniach znajdujących się w głębi terytorium Rosji, wzięto pod uwagę przy opracowywaniu harmonogramu mobilizacji z 1910 r. Spotkała się ona jednak z dużą krytyką, szczególnie ze strony szefa sztabu Kijowskiego Okręgu Wojskowego, gen. Michaiła Aleksiejewa. Dlatego plan z 1913 r. przyjął charakter ofensywny.

W jego ramach przewidziano 2 warianty rozwoju sytuacji na froncie wschodnim.

• W wariancie „A” (od ros. „Avstriya”) założono, że Niemcy uderzą na Francję. W tym wypadku główne siły rosyjskie miały zostać skoncentrowane na południe od Polesia i uderzyć na wojska austro-węgierskie. Celem ofensywy było zniszczenie jednostek przeciwnika znajdujących się w Galicji i zdobycie Wiednia oraz Budapesztu. Poza tym, w celu odcięcia odwrotu wojskom austro-węgierskim, planowano rozmieścić część sił wzdłuż Karpat, a dla odwrócenia uwagi od frontu zachodniego, w 15. dniu mobilizacji Rosjanie mieli rozpocząć ofensywę przeciw Niemcom siłami 800 000 żołnierzy.
• W wariancie „G” (od ros. „Germaniya”) przewidywano, że Niemcy razem z Austro-Węgrami rozpoczną ofensywę przeciwko Rosji. W tym wypadku zakładano, że ze składu Frontu Południowego-Zachodniego wydzielona zostanie jedna Armia w celu wzmocnienia północnego odcinka frontu wschodniego.

Rosyjscy sztabowcy od razu uznali, że wariant „G” jest mniej prawdopodobny, dlatego w 1914 r. przystąpiono do realizacji planu „A”. W jego ramach zakładano, że siły Frontu Północno-Zachodniego w składzie 1. i 2. Armii, liczące 30 dywizji piechoty, w tym 11 dywizji drugiego rzutu, oraz 9,5 dywizji kawalerii, rozlokują się na linii Schaulen (obecnie Szawle)-Kowno-Niemen-Narew-Bug Zachodni, natomiast Front Południowo-Zachodni z 3., 4., 5. i 8. Armią (razem 33,5 dywizji piechoty, w tym 13 dywizji drugiego rzutu, oraz 18,5 dywizji kawalerii) zostanie skoncentrowany na linii Iwangorod (obecnie Dęblin)-Lublin-Chełm-Dubno-Proskurow (obecnie Chmielnicki).

Plan przyjęty przez Rosjan przed rozpoczęciem I wojny światowej zmierzał do tego, aby jak najszybciej przejść do ofensywy i przenieść wojnę na terytorium Niemiec oraz Austro-Węgier. Ostatecznie nie powiódł się on, na co wpływ miała m.in. klęsk wojsk rosyjskich pod Tannenbergiem.

Bibliografia:

1. Khavkin B., Russia versus Germany. The Eastern Front of the First Word War from 1914 to 1915, [in:] The Forgotten Front. The Eastern Theater of World War I, 1914–1915, ed. by G. P. Gross, Universuty Press of Kentucky, Lexington 2018, s. 53–74.
2. Menning B.W., The Russian threat calculation, 1910–1914, [in:] The Wars before the Great War. Conflict and International Politics before the Outbreak of the First World War, ed. by D. Geppert, W. Mulligan, A. Rose, Cambridge University Press, Cambridge 2015, s. 151–175.
3. Rich D.A., Russia, [in:] The Origins of Word War I, ed. by R. F. Hamilton, H. H. Herwig, Cambridge University Press, Cambridge 2003, s. 188–226.
4. Sergeev E.I., Pre-war Military Planning (Russian Empire), https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/pre-war-military-planning-russian-empire/, dostęp: 17.11.2025 r.