Twierdza Grudziądz to system pruskich umocnień, który powstawał etapami, od końca XVIII w. aż do początków XX w. Mimo tego, że największą rolę odegrała ona podczas wojen napoleońskich i II wojny światowej, to jednak warto prześledzić jej losy także bezpośrednio przed i w trakcie trwania konfliktu pierwszowojennego. Artykuł opisuje lokalizację, znaczenie oraz dzieje tego niezwykle cennego zabytku architektury militarnej.
Położenie Twierdzy Grudziądz
W zasadzie już od początków państwowości polskiej strategiczne położenie okolic późniejszego Grudziądza decydowało o tym, że spełniały one funkcje obronne. Na tym obszarze za czasów panowania Bolesława Chrobrego wzniesiono drewniano-ziemne grodzisko, które stanowiło zaporę przed najazdami Prusów i Litwinów. W XIII w. miasto przejęli Krzyżacy. Na Górze Zamkowej zbudowali murowany zamek, który był złożony z czterech bram i dziesięciu baszt. W XVII w., w trakcie wojen polsko-szwedzkich, został on wzmocniony ziemnymi szańcami przedbramnymi.
Grudziądz ma wieloletnie tradycje garnizonowe. Ich początki sięgają końca XVIII w., gdy miasto, po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r., znalazło się w granicach Prus. Ze względu na potencjalnie sporą rolę, jaką mogło odegrać w przewidywanym konflikcie z Rosją, na jego obszarze zdecydowano się wznieść rozbudowany system umocnień.
Kompleks Twierdzy Grudziądz (niem. Festung Graudenz) był elementem pruskich fortyfikacji określanych jako Linia Dolnej Wisły. W jej skład wchodziły również umocnienia w Toruniu, Chełmnie oraz Malborku. Twierdzę wzniesiono na rozległym płaskowyżu położonymokoło 1,5 km na północ od centrum Grudziądza, w najwyższym punkcie skarpy wiślanej (60 metrów nad poziomem Wisły). Budowę podjęto na Kępie Fortecznej, popularnie nazywanej Cytadelą. Była otoczona ciekami wodnymi (od północy rzeką Osa, a od południa i wschodu kanałem Trynka), co w razie działań militarnych znacznie ułatwiało jej obronę.
Decyzja o budowie i rola Twierdzy Grudziądz w systemie obronnym Prus
Już 2 lata po pierwszym rozbiorze Polski, w 1774 r. król pruski Fryderyk II Wielki podjął decyzję o budowie Twierdzy Grudziądz. Na taki krok zdecydowano się ze względu na:
- położenie miasta blisko granicy z zaborem rosyjskim;
- chęć osłony miasta i przepraw na Wiśle na wypadek ataku Rosjan – szerszym celem było zabezpieczenie całej dolnej Wisły, szczególnie że twierdze w Toruniu i Gdańsku nadal pozostawały w rękach polskich;
- konieczność ochrony pobliskich szlaków komunikacyjnych, które biegły zarówno w osi poziomej (do Berlina i zaboru rosyjskiego), jak i pionowej (do Torunia i Królewca) – strategiczne znaczenie Grudziądza znacznie wzrosło po doprowadzeniu do niego linii kolejowej łączącej miasto z Laskowicami (1878 r.) oraz z Toruniem i Malborkiem (1883 r.).
Twierdza Grudziądz miała stanowić część mocno rozbudowanego systemu obronnego, którego zadaniem było zabezpieczenie wschodnich obszarów Prus. Jej projektantem został Paul von Gontzenbach, który wcześniej pracował przy wznoszeniu Twierdzy Srebrna Góra na Dolnym Śląsku.
Historia Twierdzy Grudziądz
Budowę Festung Graudenz rozpoczęto 6 czerwca 1776 r., o czym przypomina kamień znajdujący się na terenie jej donżonu. Rozpatrując jej dzieje, można wyodrębnić kilka następujących po sobie etapów.
Budowa Twierdzy Grudziądz (1776–1789)
Twierdza grudziądzka była wznoszona przez 13 lat. Początkowo okres ten miał wynieść jedynie 4 lata, ale znacznie się przedłużył ze względu na piętrzące się trudności. Dotyczyły one w szczególności braku niezbędnych materiałów, głównie cegieł, których deficyt zaczął być odczuwalny już w 1780 r. Do budowy twierdzy zużyto łącznie 11 milionów cegieł. Były one produkowane przez cegielnię zatrudniającą 180 osób, przy czym, z uwagi na niedobory surowca, pozyskano go również po rozebraniu dawnych zamków krzyżackich w Grudziądzu i Rogoźnie.
Problemy pojawiły się również przy budowie tarasów i pochylni na skarpie wiślanej. Wypływające źródła i strumienie znacznie utrudniały prace, powodując konieczność głębszego fundamentowania. Finalnie doprowadziło to do tego, że koszt budowy Festung Graudenz, zamiast zakładanych 1,8 mld talarów, wyniósł dwukrotnie więcej.
Plan Twierdzy Grudziądz był oparty na połowie regularnego ośmiokąta. Centralnym punktem był donżon z charakterystycznym narysem kleszczowym, skazamatowanym wałem i profilowanym nasypem ziemnym, który otaczał sporej wielkości majdan. Od strony Wisły dziedziniec był zamknięty Wielkim Magazynem, w którym znalazły się między innymi piekarnia, kuźnia, stajnie, a nawet browar i gorzelnia.
Główną linię obrony stanowiło 5 bastionów z cofniętymi do środka barkami, które były wyposażone w potężne baterie ulokowane od strony fosy głównej. Między bastionami zlokalizowano 4 raweliny. Po zewnętrznej stronie fosy biegła droga osłaniana przez 8 lunet, z których każda miała po 2 kazamaty. Od południa Festung Graudenz była osłaniana wzniesionym w latach 1788–1789 Dziełem Rogowym (nazwa pochodzi od kształtu planu), które miało prowadzić ogień flankujący. Uzupełnieniem systemu fortyfikacji były 2 bramy (południowa – Górna, i północna – Dolna) oraz 5 stałych magazynów prochowych.
Okres wojen napoleońskich i likwidacja twierdzy
W 1807 r. Twierdza Grudziądz była oblegana przez wojska francuskie. Jako jedna z niewielu fortyfikacji pruskich, oparła się wojskom napoleońskim. Jej załoga, licząca prawie 6 tys. żołnierzy i dowodzona przez gen. Wilhelma de Courbière, przez kilka miesięcy związała spore siły francuskie oraz polskie. W wyniku pokoju w Tylży Grudziądz pozostał w rękach pruskich.
Po kongresie wiedeńskim rola twierdzy zaczęła słabnąć. Stan części obiektów znacznie się pogorszył, poza tym zlikwidowano lunety i niektóre raweliny. Festung Graudenz pełniła wówczas funkcje koszarowe i magazynowe. Poza tym stała się więzieniem i miejscem internowania powstańców listopadowych oraz styczniowych, w tym płk. Edmunda Calliera. W 1870 r. została ona nawet określona przez gen. Helmutha von Moltkego (starszego) jako ”najbardziej pasywna” pruska twierdza. Dlatego w 1872 r. oficjalnie ją zlikwidowano. Została przekształcona w poligon doświadczalny, na którym testowano nowe rodzaje dział i amunicji, wykonywano próby nośności artylerii, a także sprawdzano wytrzymałość umocnień.
Przywrócenie Grudziądzowi statusu twierdzy i I wojna światowa (1876–1918)
Sytuację Festung Graudenz diametralnie zmieniła budowa mostu kolejowego przez Wisłę w latach 1876–1878. Był on zlokalizowany między istniejącymi mostami w Toruniu i Tczewie. Dostrzeżono, że ważną rolę w jego zabezpieczeniu mogą odegrać umocnienia znajdujące się w Grudziądzu. Z tej przyczyny podjęto decyzję o ich rozbudowie. Prace trwały w latach 1889–1905. Objęły wzniesienie między innymi fortów:
- Wielka Księża Góra (1890–1898);
- Strzemięcin (1891–1892);
- Mała Księża Góra (1892–1898);
- Tarpno (1896–1898);
- Parski (1900 r.);
- Nowa Wieś i Świerkocin (1900–1902);
- Dąb (1907–1912).
W 1891 r. Grudziądzowi formalnie przywrócono status twierdzy. Poza tym planowano dalszą rozbudowę fortyfikacji. Od 1913 r. miano je stopniowo otaczać nowym pierścieniem fortów pancernych, mającym średnicę 26 km. Realizacja tego zamierzenia nie doszła jednak do skutku – prace przerwano na etapie wykupu gruntów. Należy dodać, że Festung Graudenz nie wzięła udziału w walkach pierwszowojennych. Pełniła jedynie funkcje koszarowe, magazynowe i logistyczne.
Dalsze losy Twierdzy Grudziądz
Ustalenia traktatu wersalskiego zobowiązały Niemców do pozostawienia wszelkich dzieł obronnych, budynków koszar oraz magazynów wraz z zapasami różnych materiałów, które po zakończeniu zmagań wojennych znalazły się w granicach Polski, w stanie z dnia 1 sierpnia 1914 r. Mimo tego rozpoczęły się demontaż i wywóz w głąb Rzeszy wielu sprzętów militarnych, przede wszystkim broni oraz elementów pancernych. Dotyczyło to również Twierdzy Grudziądz, która 23 stycznia 1920 r. przeszła w ręce polskie.
W okresie międzywojennym była ona użytkowana w celach militarnych. Niektóre jej budynki wykorzystywano na potrzeby Centrum Wyszkolenia Kawalerii. W czasie II wojny światowej, wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej, Niemcy ponownie ustanowili miasto twierdzą. Ciężkie walki toczyły się o nią od stycznia do marca 1945 r. Mimo to znaczna jej część do dziś przetrwała w stosunkowo dobrym stanie i jest ogromną atrakcją dla turystów, pasjonatów historii i fortyfikacji oraz mieszkańców regionu. Można zwiedzać na przykład Fort Wielka Księża Góra.
Warto dodać, że uzupełnieniem Twierdzy Grudziądz są polskie schrony bojowe wzniesione w 1939 r., które znajdują się na północ od miasta w ramach tzw. Linii Osy, jak również niemieckie umocnienia z przełomu 1944 i 1945 r., położone wokół miasta. Na przykładzie Grudziądza oraz jego bezpośredniego sąsiedztwa można więc prześledzić rozwój systemów fortyfikacyjnych od końca XVIII w. aż do pierwszej połowy XX w.
Bibliografia:
- Biskup K., Twierdza Grudziądz na przełomie XIX i XX w., „Rocznik Grudziądzki” 1992, t. X, s. 59–124.
- Franczak J., Grabowski W., Nowiński P., Żebrowski M., Twierdza Grudziądz. Monografia, Wydawnictwo Kalamarski, Grudziądz 2010.
- Guttman J., Cytadela Grudziądz, „Biuletyn Koła Miłośników Dziejów Grudziądza” 2018, nr 33, s. 1–8.
Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.
