Twierdza Kostrzyn

Dzięki położeniu u zbiegu dwóch rzek i związanym z tym naturalnym walorom obronnym, Kostrzyn nad Odrą już od wielu wieków był fortyfikowany. Także w XIX w. na jego obszarze wzniesiono silny system umocnień, który miał przygotować miasto na ewentualny atak Rosjan. W artykule znajduje się opis rozwoju i charakteru tych umocnień.

Lokalizacja Twierdzy Kostrzyn

Twierdza Kostrzyn (niem. Festung Küstrin) została wzniesiona u zbiegu rzek Odry i Warty. Miejsce to w zasadzie już od średniowiecza było fortyfikowane, czy to umocnieniami drewniano-ziemnymi, czy bardziej wytrzymałymi – murowanymi. Wpływ na to miałostrategiczne położenie Kostrzyna, w tym przede wszystkim:

• obecność naturalnych barier, czyli rzek, jak również błot, które mogły stanowić wsparcie dla obrońców;
• dogodny dostęp do szlaków drogowych i wodnych, które ułatwiały nie tylko handel, ale też, w obliczu działań wojennych, przemieszczanie wojsk i zaopatrzenie.

W XVIII i XIX w. doszły do tego jeszcze względy geopolityczne. Kostrzyn nad Odrą, w razie ewentualnej wojny z Rosją, miał zablokować jej armiom dostęp do Rzeszy i uniemożliwić przeciwnikowi wyjście na tyły własnych sił. Miasto mogło również stanowić punkt, z którego można by było wyprowadzić uderzenie na skrzydło Rosjan maszerujących ku Odrze przez Pomorze bądź Bramę Lubuską. Strategiczne znaczenie miasta znacznie wzrosło po budowie Kanału Bydgoskiego w latach 1773–1774, który połączył dorzecza Odry i Wisły, oraz po doprowadzeniu do Kostrzyna linii kolejowej, obejmującej trasę od Berlina do Królewca (1857 r.).

Budowa Twierdzy Kostrzyn

Festung Küstrin wzniesiono w drugiej połowie XIX w., jednak po części oparto ją na starszych umocnieniach, które były budowane już od XVI w. Tworzą one najstarszą twierdzę typu nowożytnego, która znajduje się obecnie na terenie Polski.

Twierdza w typie starowłoskim (XVI w.)

Po wybuchu wojny trzynastoletniej (1454–1466) Kostrzyn został sprzedany przez Krzyżaków Marchii Brandenburskiej. Ze względu na dogodną lokalizację, margrabia Jan z Kostrzyna zdecydował o przeniesieniu do miasta stolicy Nowej Marchii (jednej z prowincji Brandenburgii) oraz o wzniesieniu na jego obszarze pierścienia fortecznego. W II połowie XVI w. zaczęto zastępować poprzednie, drewniano-ziemne umocnienia, kamiennymi. Odbywało się to według planów włoskiego architekta, Francesco Chiaramelli de Gandino. Twierdza kostrzyńska miała narys w formie wydłużonego sześcioboku z sześcioma bastionami (czterema ostro- oraz dwoma szerokokątnymi). Na jej wyposażeniu znalazły się również dwie bramy (Berlińska i Sarbinowska).

Budowa trwała do końca XVI w., przy czym w kolejnych wiekach umocnienia były sukcesywnie powiększane. O ich dużej skuteczności świadczy na przykład to, że Twierdzy Kostrzyn nie zniszczono podczas ciężkich walk w trakcie wojny siedmioletniej (1756–1763), gdy w wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego doszło do spalenia miasta i zamku. Dzięki temu pierwotne fortyfikacje można było rozbudować, między innymi o sieć fortów, dostosowując je do realiów XIX w.

Twierdza fortowa (XIX w.)

W zasadzie przez cały XIX w. trwały intensywne prace zmierzające do dostosowania Twierdzy Kostrzyn do nowych warunków prowadzenia działań militarnych. Były one prowadzone między innymi w latach 1913–1914 przez Francuzów i polegały na lepszym zabezpieczeniu dział fortecznych przed nagłym szturmem (temu służyło na przykład umieszczenie przeszkód pod postacią palisad) oraz na zorganizowaniu ochrony przed bombami moździerzowymi.

W kolejnych etapach rozbudowy twierdzy doszło do:

• stworzenia nowego zespołu umocnień na lewym brzegu Odry (lata 20.–30.), który objął między innymi szaniec przedmostowy oraz dwie osłaniające most lunety (prawą i lewą) – poza tym wzmocniono Dzieło Rogowe oraz przekopano Kanał Powodziowy;
• wzniesienia zespołu obronnego dworca kolejowego, który był zlokalizowany na Wyspie Odrzańskiej (lata 50.) – składał się z trzech otoczonych fosami lunet (A, B, C) z murowanymi śródszańcami i magazynami prochu w każdej; dodatkowo w tym okresie mosty na Kanale Powodziowym zabezpieczono szańcem z blokhauzem, a przyczółek mostu kolejowego na prawym brzegu Warty ufortyfikowano niewielką kaponierą, również z blokhauzem;
• modernizacji rdzenia twierdzy (lata 60. i 70.) pod kątem możliwości ustawienia nowych armat, zwiększenia wymiarów bram czy zastąpienia murowanymi dotychczas drewnianych filarów mostów na Odrze i Warcie.

W obliczu intensywnego rozwoju broni, w tym pojawienia się dział z lufami gwintowanymi, które były ładowane od tyłu, dotychczasowe umocnienia Festung Küstrin okazały się niewystarczające. Najwyższym Rozporządzeniem Gabinetowym z 24 czerwca 1872 r. Kostrzyn nad Odrą, razem z fortyfikacjami w Gdańsku, Toruniu i Poznaniu, został zaliczony do twierdz I kategorii. Było to równoznaczne ze znaczącą rozbudową twierdzy kostrzyńskiej, dzięki której miała ona stać się odporna na regularne oblężenie.

W ten sposób w odległości 5–10 km od jej historycznego rdzenia zdecydowano się wznieść pierścień silnie umocnionych fortów artyleryjskich według modelu opracowanego przez gen. Hansa Alexisa von Biehlera. W jego ramach planowano wzniesienie ośmiu dużych obiektów, jednak ostatecznie udało się zbudować tylko 4 forty. Prace przebiegały w ramach dwóch etapów.

• W pierwszym, obejmującym okres od 1883 do 1889 r., udało się wznieść forty Gorgast oraz Sarbinowo. Miały one konstrukcję murowano-ziemną.
• W drugim etapie, w latach 1887–1890, zbudowano forty Czarnów i Żabice. W porównaniu do poprzednich, w ich przypadku ceglane ściany i sklepienia wzmocniono dodatkowymi warstwami betonu. Na taki krok zdecydowano się z uwagi na wprowadzenie do użytku bardziej skutecznych niż dotychczas pocisków, które były wypełnione nowymi, syntetycznymi materiałami wybuchowymi.

Mimo rozbudowy, Twierdza Kostrzyn w zasadzie już w momencie ukończenia była przestarzała. Dlatego w 1886 r., a więc jeszcze w trakcie wznoszenia fortów, zdecydowano się ją zdegradować do roli twierdzy II kategorii. W ten sposób jej głównym zadaniem miała stać się ewentualna obrona przed natarciem armii polowej wspieranej przez średnią, a nie ciężką, artylerię. Taka decyzja wynikała po części z ograniczeń finansowych, z jakimi musiały zmierzyć się władze pruskie, i związanej z tym konieczności wyboru tylko najważniejszych z militarnego punktu widzenia inwestycji.

Twierdza Kostrzyn podczas I wojny światowej

Festung Küstrin nie odegrała praktycznie żadnej roli podczas działań pierwszowojennych. Warto jednak docenić jej, można by powiedzieć, „prewencyjne” znaczenie. Sama bowiem jej obecność (razem z twierdzami w Toruniu i Poznaniu) skutecznie zniechęciła armie rosyjskie do podjęcia marszu w dół Wisły i ewentualnego odcięcia Prus Wschodnich od pozostałych obszarów Cesarstwa Niemieckiego.

Warto dodać, że w czasie I wojny światowej w fortach Sarbinowo i Gorgast działał oficerski obóz jeniecki o zaostrzonym rygorze. Był on jedną z pierwszych tego typu placówek, które zostały zorganizowane przez Niemców podczas Wielkiej Wojny, i równocześnie jedynym znanym obozem jenieckim z tego okresu, z którego nikomu nie udało się zbiec. Istniał do zakończenia zmagań militarnych. Po ich zakończeniu jeńców zastąpili optanci, a więc obywatele niemieccy, którzy po zmianie przebiegu granicy znaleźli się na terenie Polski i odmówili przyjęcia polskiego obywatelstwa.

W Forcie Sarbinowo przetrzymywano głównie jeńców rosyjskich, a w Forcie Gorgast – francuskich. W obozie jednorazowo przebywało od 400 do 500 jeńców. Z ciekawostek można podać, że wśród nich znaleźli się Roland Garros, słynny francuski pilot myśliwski, por. Michaił Tuchaczewski, późniejszy marszałek Związku Radzieckiego i jedna z pierwszych ofiar wielkiej czystki w Armii Czerwonej w 1937 r., oraz gen. Mikołaj Martos, dowódca XV Korpusu rosyjskiego, który został wzięty do niewoli podczas bitwy pod Tannenbergiem w 1914 r.

Dalsze dzieje Festung Küstrin

W okresie międzywojennym twierdza przestała pełnić funkcje militarne. Podjęto wówczas decyzję o likwidacji jej pierwotnych, a więc najbardziej przestarzałych elementów. Do 1931 r. rozebrano 3 bastiony i powiązane z nimi mury kurtynowe.

Po prowizorycznych przygotowaniach, w 1945 r. Niemcy ogłosili Kostrzyn twierdzą. Od stycznia do marca toczyły się w jego okolicy wyjątkowo ciężkie walki. W ich trakcie został on zniszczony w 90–95%. Tym samym uchodzi za jedno z najbardziej zrujnowanych miast w Europie podczas II wojny światowej. Dewastacji uległo wówczas także wiele obiektów twierdzy.

Obecnie jej pozostałości są przedzielone granicą polsko-niemiecką. Można zwiedzać wybrane obiekty zarówno z XVI-, jak i XIX-wiecznej historii Twierdzy Kostrzyn. Dotyczy to na przykład Fortu Gorgast (po stronie niemieckiej), a także Fortu Żabice, bastionów Król, Filip i Brandenburgia oraz bram Berlińskiej i Chyżańskiej (po stronie polskiej).

Bibliografia:

1. Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.
2. Orłow A., Oficerski obóz jeniecki Twierdzy Kostrzyn nad Odrą 1914–1918. Fort Zorndorf/Sarbinowo – Fort Gorgast, [w:] Forty. Jeńcy. Monety. Pasjonaci o Twierdzy Kostrzyn, red. W.D. Brylla, B. Mykietów, M. Tureczek, Księgarnia Akademicka, Zielona Góra 2011, s. 17–31.
3. Praczyk M., Ekonkwista Twierdzy Kostrzyn — powojenna historia miejsca, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2016, t. 46, s. 11–23.
4. Socha K., Twierdza Kostrzyn pełna tajemnic – komunikat z badań archeologicznych przeprowadzonych na Starym Mieście w Kostrzynie nad Odrą w roku 2012, „Lubuskie Materiały Konserwatorskie” 2012, t. 9, s. 147–156.
5. Wichrowski M., Historyczny rdzeń Twierdzy Kostrzyn, „Biuletyn Lubuskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa” 2017, nr 2, s. 4–6.
6. Wichrowski M., Rozbudowa twierdzy Kostrzyn w XIX w., http://archiwum.muzeum.kostrzyn.pl/ARCH/2012/W2012/30MAJ/referat.pdf, dostęp: 26.03.2026 r.