Twierdza Poznań

Przedmiotem artykułu są dzieje Twierdzy Poznań. To jedna z najważniejszych pruskich fortyfikacji znajdujących się obecnie na terenie Polski, dla której charakterystyczne było istnienie dwóch umocnionych rejonów – poligonalnego oraz pierścieniowego.

Decyzja o budowie Twierdzy Poznań – data i czynniki

Pierwsze plany odnośnie do ufortyfikowania Poznania pojawiły się w 1815 r., jednak ze względu na brak funduszy, zostały odłożone aż do 1828 r. Wówczas to król Fryderyk Wilhelm III, z inicjatywy gen. Karla von Grolmana i opierając się na projekcie gen. Johanna Leopolda Ludwiga von Bresego-Winiary (inżynier ten opracował również plany twierdz Boyen oraz Królewiec), podjął decyzję o budowie Festung Posen.

Główne czynniki, które doprowadziły do tego, to:

• pogarszające się relacje z Rosją i chęć wzmocnienia wschodniej granicy Prus;
• dogodne ukształtowanie terenu, sprzyjające wzniesieniu silnych fortyfikacji;
• bliskość rzek Warta, Cybina i Bogdanka, które mogły pełnić rolę naturalnych elementów obronnych;
• położenie Poznania na skrzyżowaniu głównych szlaków komunikacyjnych w regionie, które prowadziły do Gdańska, Wrocławia czy Szczecina – od połowy XIX w. miasto było stopniowo łączone z innymi miastami również za pośrednictwem linii kolejowych (dotyczyło to między innymi Wrocławia – 1856 r., Torunia i Bydgoszczy – 1872 r., oraz Piły – 1879 r.), w związku z czym jego strategiczna rola w regionie jeszcze bardziej wzrosła.

Duże znaczenie miały też obawy Prusaków przed zrywami niepodległościowymi ze strony Polaków. W ten sposób Twierdza Poznań miała pełnić role zarówno militarne, jak i, w razie potrzeby, można by rzec – „represyjne”.

Budowa Twierdzy Poznań

Festung Posen powstała w ramach dwóch etapów. Podczas pierwszego wzniesiono twierdzę poligonalną, a drugiego – pierścieniową (fortową). Całość prac, wraz z późniejszymi modernizacjami, trwała około 80 lat.

Etap 1: budowa twierdzy poligonalnej (1828–1869)

Twierdza poligonalna miała otoczyć centrum miasta. Zbudowano ją na Wzgórzu Winiarskim i zaplanowano w formie pięcioboku. Poszczególne fazy jej budowy obejmowały wzniesienie:

• Fortu Winiary (1828–1842), który miał stanowić centrum twierdzy poligonalnej i być najważniejszym elementem obronnym w jej ramach – składał się z trzech bastionów (ich nazwy, a więc Johann, Leopold i Ludwig, pochodziły od imion projektanta twierdzy, gen. von Bresego-Winiary) i czterech redut, przy czym jego budowa wiązała się z przeniesieniem mieszkańców wsi Winiary oraz Bonino;
• przyczółka mostowego na prawym brzegu Warty (1835–1849);
• lewobrzeżnego rdzenia (1840–1861) o poligonalnym oraz półokrągłym kształcie i o promieniu wynoszącym 1 km;
• cytadeli na Ostrowie Tumskim zlokalizowanej wokół Katedry i Zagórza (1855–1861).

Największą częścią twierdzy poligonalnej był rdzeń, w którym znalazło się całe centrum miasta ze Starym Rynkiem. Był złożony z sześciu bastionów zbudowanych w układzie symetrycznym skierowanym na południowy zachód. Dopełniały je bramy, kawaliery, czyli wewnętrzne nasypy, fosa oraz śluzy.

Szybki postęp prac spowodował, że już w latach 30. XIX w. Poznań ogłoszono twierdzą klasy II, a w 1860 r. – I klasy. Należy dodać, że nawet po ukończeniu twierdzy poligonalnej wprowadzano różne modernizacje w jej ramach. Polegały one głównie na wzmacnianiu konstrukcji fortów i innych elementów fortyfikacji.

Etap 2: budowa twierdzy pierścieniowej (1876–1896)

Na mocy Najwyższego Rozporządzenia Gabinetowego z 24 czerwca 1872 r. Twierdza Poznań miała zostać poszerzona o sieć wysuniętych, samodzielnych fortów. Dzięki temu miała być lepiej przygotowana do obrony przed nowoczesną artylerią z działami gwintowanymi, które w porównaniu do poprzednich armat miały znacznie lepszy zasięg oraz celność.

Do formalnej budowy twierdzy pierścieniowej przystąpiono w 1876 r. Oparto ją na modelu wznoszenia fortów opracowanym przez gen. Hansa Alexisa von Biehlera, który został zastosowany również w przypadkutwierdzy toruńskiej czy królewieckiej. Co ciekawe, w latach 1874–1885 na terenie całej Rzeszy powstało około 70 fortów tego typu, ale żaden z nich nie był identyczny.

Pierwszym obiektem nowo budowanej twierdzy pierścieniowej w Poznaniu nie stał się jednak żaden fort, a obronny most Dębiński. Został on zbudowany w ramach linii kolejowej do Kluczborka. Wnoszenie twierdzy przebiegało w dwóch fazach.

• Pierwsza trwała do 1886 r. W tym czasie stworzono sieć dziewięciu fortów artyleryjskich (głównych), o numeracji od I do IX, i trzech pośrednich (IVa, VIa oraz IXa). W ten sposób powstał zewnętrzny pierścień obronny o średnicy 9,5 km i obwodzie wynoszącym prawie 30 km. Dodatkowo, w celu ochrony Doliny Bogdanki, wybudowano na jej terenie niewielką działobitnię z dwoma schronami dla czterech dział.
• Druga faza przypadła na lata 1887–1896. W jej trakcie stworzony wcześniej pierścień uzupełniono sześcioma fortami pośrednimi (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa, VIIIa), które wypełniły puste, zbyt duże przestrzenie na międzypolach (na przykład między fortami II i III wynosiły one dotychczas 3,7 km, a fortami III i IV – 3,4 km). Finalnie powstała więc sieć osiemnastu zlokalizowanych naprzemiennie fortów głównych i pośrednich, między którymi odległość wynosiła od około 1,5 do około 2 km. Łączyła je droga rokadowa o szerokości 9 m, wzdłuż której biegła sieć telegraficzna zbudowana około 1884 r. (jej centrala znajdowała się w Forcie Winiary). Na międzypolach fortów rozmieszczono schrony dla piechoty i artylerii oraz składy amunicji. Pierścień miał promień 4–5 km i, prawdopodobnie, był podzielony na 4 odcinki obronne.

Także twierdza pierścieniowa była cały czas, nawet jeszcze w trakcie budowy poszczególnych fortów, modernizowana. W 1878 r. zaczęły pojawiać się działobitnie pod postacią regularnych stanowisk ogniowych (a nie ze zwykłymi ziemnymi przedpiersiami), a w 1888 r. przebudowano kaponiery oraz w fortach III, IV, V i VI wybudowano opancerzone kazamaty obserwacyjne. Ponadto w latach 1888–1889 wzniesiono liczne stałe schrony (17 piechoty, 14 artyleryjskich i 12 amunicyjnych), a także wzmocniono ceglane konstrukcje fortów poprzez ich osłonięcie dodatkowymi murami z boku i warstwą żwirobetonu od góry. Modernizacja i rozbudowa twierdzy przebiegały aż do wybuchu I wojny światowej. Na przykład w okresie od 1913 do 1914 r. zbudowano ponad 100 schronów betonowych.

Likwidacja twierdzy poligonalnej

Po powstaniu zewnętrznego pierścienia fortów twierdza poligonalna, ze strategicznego punktu widzenia, przestała odgrywać jakąkolwiek rolę militarną. Dotyczyło to zwłaszcza rdzenia, który dodatkowo mocno utrudniał rozbudowę miasta. Dlatego w 1902 r. cesarz Wilhelm II podjął decyzję o rozbiórce twierdzy poligonalnej. Nazwy starych umocnień przeniesiono do obiektów twierdzy pierścieniowej (na przykład bastion I Röder stał się Fortem I Röder, a nadszaniec VI Bonin – Fortem Va Bonin).

Cała akcja trwała do 1912 r. Ze względu na rozbiórkę, do dnia dzisiejszego zachowały się pojedyncze elementy wewnętrznych umocnień twierdzy. Dotyczy to między innymi resztek Fortu Winiary (obecnie Park Cytadela), części reduty Fortu Roon (pierwotnie przyczółka mostowego), zachodniego przyczółka Śluzy Katedralnej czy blokhauzu placu broni Fortu Colomb.

Wyposażenie i siła bojowa Twierdzy Poznań

W Twierdzy Poznań zainstalowano dalekosiężne działa kalibru 15 cm oraz 21 cm. Znajdowały się one na stałych stanowiskach i były montowane na obrotowych łożach.

• 8 dział kalibru 15 cm umieszczono w fortach numer I (znalazły się tam 2 armaty), III (jedno działo), VII (3 działa) oraz IX (2 armaty).
• Kolejne 8 znalazło się w umocnieniach pierścienia wewnętrznego – 6 w Forcie Winiary (4 działa 15 cm i 2 działa 21 cm) oraz 2 działa 15 cm obok Fortu Prittwitz-Gaffron.

Garnizon Twierdzy Poznań, wraz z rozbudową umocnień, sukcesywnie wzrastał. O ile w połowie XIX w. liczył około 3000 żołnierzy, o tyle w 1885 r. zwiększył się do około 4000 ludzi. Tuż przed wybuchem I wojny światowej grupował natomiast około 10 000 żołnierzy.

Losy Twierdzy Poznań w czasie I wojny światowej i w późniejszym okresie

Twierdza Poznań nie uczestniczyła w działaniach pierwszowojennych. Funkcjonowała głównie jako zaplecze logistyczne i garnizonowe dla wojsk niemieckich. Po wybuchu powstania wielkopolskiego poszczególne jej obiekty przechodziły w ręce polskie zwykle w wyniku negocjacji, czasem po krótkich walkach. W okresie międzywojennym niektóre obiekty twierdzy pierścieniowej były wykorzystywane przez wojsko na cele magazynowe. Doszło wówczas do zmiany nazw poszczególnych fortów, bastionów i lunet. Na przykład Fort Roon stał się Redutą (Warownią) Czecha, a Fort I – Fortem Krzysztofa Żegockiego.

Twierdza Poznań wzięła natomiast udział w zaciekłych walkach toczonych podczas II wojny światowej, a konkretnie w trakcie bitwy poznańskiej, do której doszło w styczniu–lutym 1945 r. Twierdza stanowiła wówczas ważny punkt obrony niemieckiej. Warto dodać, że jeden z jej obiektów, Fort VII Colomb, był wykorzystywany przez Niemców w charakterze obozu koncentracyjnego (jako KL Posen). Przewinęło się przez niego około 18 000 więźniów, spośród których około 4500 zginęło.

Bibliografia:

1. Bogajewska-Danek J., Badania i działania związane  z opracowywaniem projektów zagospodarowania poznańskich fortów, „Świat Nieruchomości” 2016, nr 97, s. 41–47.
2. Kaufmann J.E., Kaufmann H.W., The Forts and Fortifications of Europe, 1815–1945: The Central States. Germany, Austria-Hungary and Czechoslovakia, Pen & Sword Military, Barnsley 2014.
3. Lorek D., Fortyfikacje Poznania jako determinanta rozwoju miasta i ich obraz na dawnych planach, „Z Dziejów Kartografii” 2013, t. 17, s. 271–284.
4. Lorek D., Twierdza Poznań – Kartograficzne ślady przemian, „Architektura Krajobrazu” 2014, nr 2, s. 74–89.
5. Snusz Z., Szlakiem Twierdzy Poznań. Z przeszłości fortyfikacji poznańskich (do 1815 roku), https://regionwielkopolska.pl/wp-content/uploads/2020/02/Sz_Twierdzy.pdf, dostęp: 18.03.2026 r.
6. Wojciechowski M., Pierścień fortów twierdzy Poznań. Analiza, http://www.fort.mariwoj.pl/biuletyn/twierdza-poznan-w-detalach-nr12-sierpien-2020-pierscien-fortow.pdf, dostęp: 18.03.2026 r.