Twierdza Toruń

Jednym z najpotężniejszych systemów fortyfikacyjnych wzniesionych przez Niemców w XIX w. była Twierdza Toruń. Jej strategiczne położenie zdecydowało o tym, że mimo iż nie wzięła bezpośredniego udziału w walkach pierwszowojennych, stanowiła ważny punkt obrony pruskiej. Artykuł omawia jej genezę, historię i siłę bojową.

Lokalizacja Twierdzy Toruń

Budowa Twierdzy Toruń (niem. Festung Thorn) została podjęta ze względu na chęć wzmocnienia obrony wschodniej części Królestwa Prus. W XIX w. Toruń odgrywał strategiczną rolę z uwagi na:

• położenie na granicy Prus i Rosji – dodatkowym atutem miasta, zarówno pod kątem gospodarczym, jak i militarnym, stało się doprowadzenie linii kolejowej z Bydgoszczy (1861 r.) oraz z terenu Królestwa Polskiego (1862 r.);
• możliwość oparcia ewentualnej obrony na linii rzek Wisła oraz Drwęca;
• perspektywy wykorzystania wcześniejszych umocnień – wprawdzie w dużej mierze uległy one zniszczeniu podczas wojen napoleońskich, to jednak zachowała się część wałów otaczających miasto.

Warto od razu zauważyć, że Festung Thorn mocno wpłynęła na życie całego miasta, w tym na jego rozwój przestrzenny i demografię oraz na codzienność jego mieszkańców. Ważne jest na przykład to, że podczas jej budowy likwidacji uległo sporo nekropolii i obiektów sakralnych, których historia sięgała nierzadko wielu stuleci wstecz, a budynki mieszkalne znajdujące się na przedpolu twierdzy, ze względu na wymóg wyburzenia podczas oblężenia, charakteryzowały się lekką konstrukcją szkieletową. Poza tym umocnienia były cały czas zajmowane przez żołnierzy pruskich (w latach 60. i 70. XIX w. garnizon liczył 1700–1800, a w latach 80. już około 4500 ludzi), którzy mocno oddziaływali na gospodarkę Torunia. Na jego określenie pojawiła się nawet potoczna nazwa „ufortyfikowana knajpa” (niem. befestigte Kneipe).

Historia Twierdzy Toruń

Toruń był fortyfikowany już od wielu wieków. W XVI w. stał się jedną z najpotężniejszych miast-twierdz w Rzeczpospolitej, a w XVII w. na jego terenie wzniesiono silne obwarowania bastionowe. W okresie wojen napoleońskich Toruń został uznany przez Francuzów za ważny punkt obronny. Doszło do rozbudowy wcześniejszych fortyfikacji według planów między innymi gen. Françoisa Haxo, które były oparte w dużej mierze na pomysłach Napoleona Bonapartego. W 1813 r. Toruń był oblegany przez Rosjan przez prawie 3 miesiące – od stycznia do kwietnia. Całkowita blokada połączona z intensywnym ostrzałem artyleryjskim doprowadziły miasto do ruiny.

Festung Thorn powstała częściowo na bazie już istniejących umocnień, jednak w zdecydowanej większości złożyły się na nią nowe obiekty. Można wyróżnić 2 etapy jej budowy i rozbudowy, które razem trwały prawie 100 lat.

Rozwój fortyfikacji wewnętrznych i zewnętrznych w latach 1815–1871

Bezpośrednio po kongresie wiedeńskim, od 1815 r. rozpoczęto umacnianie fos, a od 1818 r. również wałów otaczających miasto. W tym czasie poszerzono też Staw Młyński (Kaszownik), który zasilany Strugą Toruńską, w czasie ewentualnych działań militarnych miał stanowić źródło wody dla fos znajdujących się wokół poszczególnych bastionów.

W kolejnych latach skupiono się na wzniesieniu szeregu obiektów obronnych. Ważne działania dotyczyły budowy fortów.

• W okresie od 1824 do 1828 r. wzniesiono Fort Przyczółek Mostowy, który składał się z dwóch bastionów. W latach 1837–1840 przeprowadzono jego modernizację.
• W 1828 r. rozpoczęto budowę Fortu Św. Jakuba. Trwała ona do 1833 r. Fort miał osłaniać miasto od strony wschodniej.
• Doprowadzenie kolei do Torunia spowodowało konieczność ochrony obiektów kolejowych. Zadanie to otrzymał wzniesiony w latach 1863–1866 na lewym brzegu Wisły Fort Kolejowy.

W omawianym okresie zbudowano też kilka bram. Znalazły się one u wylotu głównych szlaków komunikacyjnych biegnących przez Toruń w kierunku wschodnim (Brama św. Jakuba), zachodnim (Brama Bydgoska) oraz północnym (Brama Chełmińska). Ponadto powstały budynki zaplecza, w tym magazyny prochowe, arsenał, wozownia, zespół koszar nadwiślańskich oraz magazyn prowiantowy z piekarnią.

Festung Thorn jako twierdza pierścieniowa (1872–1914)

Po zwycięstwie nad Francją w wojnie prowadzonej w latach 1870–1871 władze pruskie w ramach Najwyższego Rozporządzenia Gabinetowego z 24 czerwca 1872 r. wprowadziły nową kategoryzację twierdz. Do pierwszej, najwyższej kategorii, grupującej obiekty zdolne do wytrzymania regularnego oblężenia (niem. formlichen Angriff), obok twierdzy królewieckiej i poznańskiej włączono również toruńską. Oznaczało to, że została ona wytypowana do rozbudowy. Było to konieczne nie tylko z uwagi na rosnące zagrożenie ze strony Rosji, ale też wprowadzenie dział gwintowanych, które poprawiły zasięg i celność ostrzału artyleryjskiego.

Budowa twierdzy pierścieniowej trwała od 1877 r. Polegała na postawieniu szeregu fortów w odległości około 4 km od śródmieścia, które w trakcie działań militarnych miały za zadanie ostrzeliwać wrogie wojska. Budowę podzielono na 2 etapy.

• Pierwszy, trwający od 1877 do 1885 r., objął 7 fortów (chodzi o dzisiejsze forty nr II, IV, V, VII, XI, XIII oraz XV) i jeden mniejszy (numer IX). Uzupełniono je licznymi schronami oraz bateriami ziemnymi.
• W drugim etapie, który przypadł na lata 1888–1893, zbudowano kolejne 7 fortów (I, III, VI, VIII, X, XII oraz XIV), a także następne schrony i baterie ziemne.

Stworzenie zewnętrznego pierścienia obrony nie zakończyło budowy Twierdzy Toruń. Trwała ona w zasadzie do momentu wybuchu I wojny światowej. Doszło między innymi do wzmocnienia istniejących fortów, a także budowy nowych baterii ziemnych i pancernych.

Infrastruktura Twierdzy Toruń

W związku z budową Festung Thorn, tylko od 1877 r. wzniesiono ponad 200 nowych obiektów (do dziś zachowało się ponad 150). Złożyły się na nie:

• 15 fortów;
• 84 schrony międzypola, w tym 32 piechoty oraz po 26 amunicyjnych i artyleryjskich;
• 55 schronów;
• 15 tradytorów;
• 39 baterii artyleryjskich, w tym 4 pancerne.

Poszczególne obiekty zostały ze sobą świetnie skomunikowane drogami fortecznymi. Poza tym stworzono systemy nawodnienia i odwodnienia oraz maskowania. W Twierdzy Toruń stacjonował silny garnizon, który składał się między innymi z trzech pułków piechoty, batalionu saperów, pułku artylerii konnej, a nawet jednostki sterowcowej. Na początku XX w. liczył około 9000 ludzi.

Ciekawostką jest to, że Fort Ia König Wilhelm I (od 1920 r. – Fort I Jan III Sobieski) to najstarszy fort pancerny w całej Rzeszy. Jest równocześnie jedynym tego typu obiektem wzniesionym przez Niemców na terenach, które w okresie I wojny światowej stanowiły wschodni teatr działań militarnych.

Rola Twierdzy Toruń podczas działań pierwszowojennych

Twierdza Toruń została przeznaczona do zablokowania ewentualnego ataku Rosjan w kierunku Berlina oraz Gdańska. Miała również działać odstraszająco na przeciwnika, tym samym wpływając na jego planowanie operacyjne. Poza tym jej celami były kontrola przepraw na Wiśle oraz stworzenie zaplecza logistycznego i sanitarnego dla żołnierzy broniących mostów w Toruniu.

Podczas I wojny światowej Festung Thorn nie była oblegana przez siły rosyjskie i nie wzięła bezpośredniego udziału w zmaganiach militarnych. Pełniła jednak istotne role koszarowe, magazynowe i szpitalne. W historiografii podkreśla się, że już sama jej obecność na prawej flance, razem z ulokowaniem twierdz poznańskiej i kostrzyńskiej na dalekim zapleczu, skutecznie zniechęciła Rosjan do podjęcia marszu w dół Wisły i odcięcia Prus Wschodnich od reszty Cesarstwa Niemieckiego. Poza tym załoga twierdzy, w sile sześciu batalionów piechoty, jednego szwadronu kawalerii i dwudziestu dwóch dział, wzięła udział w bitwie pod Tannenbergiem.

Dalsze losy Twierdzy Toruń

Wycofujące się wojska niemieckie dokonały wielu zniszczeń w Twierdzy Toruń, a także zabrały ze sobą drzwi i zasuwy pancerne oraz przyrządy celownicze. W ten sposób doszło do znacznego obniżenia jej wartości bojowej. Po I wojnie światowej większość obiektów twierdzy przejęło Wojsko Polskie, przeznaczając je na cele koszarowe.

Obecnie wiele elementów umocnień można zwiedzać, na przykład w ramach funkcjonowania Muzeum Twierdzy Toruń oraz corocznego Święta Twierdzy Toruń. Warto podkreślić, że Festung Thorn jest jednym z najlepiej zachowanych XIX-wiecznych systemów fortyfikacyjnych, zarówno w Polsce, jak i w całej Europie. Swoim monumentalizmem i surowością zachwyca do dnia dzisiejszego.

Bibliografia:

1. Centek J., Garnizon niemiecki Torunia (1914–1920), „Rocznik Toruński” 2019, t. 46, s. 245–265.
2. Giętkowski M., Karpus Z., Rezmer W., Twierdza Toruń. Stan w latach dwudziestych XX wieku. Dokumenty, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2018.
3. Krzemiński T., Zarys dziejów twierdzy toruńskiej w XIX wieku, [w:] Społeczny raport na temat stanu Twierdzy Toruń, pod red. A. Kowalkowskiego, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Toruniu, Toruń 2016,s. 5–9.
4. Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.