Dogodne położenie Królewca, na północy Prus Wschodnich, zdecydowało o tym, że w XIX w. na terenie tego miasta wzniesiono silnie ufortyfikowaną twierdzę. Odegrała ona ważną rolę podczas kampanii jesiennej w 1914 r., dlatego warto prześledzić jej historię, budowę i udział w trakcie walk na froncie wschodnim Wielkiej Wojny.
Położenie Twierdzy Królewiec
Twierdza Królewiec (niem. Königsberg, obecnie Kaliningrad w obwodzie królewieckim) znajduje się przy ujściu Pregoły do Zalewu Wiślanego. W interesującym nas okresie, a więc w XIX i na początku XX w., była stolicą Prus Wschodnich, a więc jednej z prowincji Królestwa Prus, a później Cesarstwa Niemieckiego. Jest ona zlokalizowana w strategicznym miejscu, a więc:
- w bezpośrednim sąsiedztwie Morza Bałtyckiego, co pozwala kontrolować nie tylko pobliskie drogi lądowe, ale również morskie;
- na szlakach przebiegających z zachodu na wschód oraz z południa na północ Europy, dzięki czemu Królewiec jest dogodną bazą gospodarczą i wojskową – jego strategiczne znaczenie jeszcze wzrosło po otwarciu linii kolejowych łączących miasto z Berlinem (1867 r.) oraz z Ełkiem (1871 r.).
Położenie Królewca i terenów zlokalizowanych wokół niego powodowało, że w zasadzie od zawsze miały one tradycję bycia odizolowaną enklawą. Zapewniało to posiadaczom tych obszarów pewną samodzielność, a także pozwalało im odgrywać ważną rolę polityczną w regionie. Wpływały na to dodatkowo największe na świecie złoża bursztynu.
Historia Twierdzy Królewiec
Dogodna lokalizacja terenów wokół późniejszego Królewca sprawiła, że były one fortyfikowane już od czasów średniowiecznych. Twierdza Königsberg to więc tak naprawdę kilka wieków historii, podczas których można prześledzić rozwój budownictwa obronnego – od form drewnianych i ceglanych, aż po betonowe.
Rozwój umocnień na terenie późniejszej Twierdzy Königsberg
Wznoszenie fortyfikacji na omawianym obszarze towarzyszyło podbojowi Prusów przez zakon krzyżacki. W 1256 r. na miejscu dawnego grodziska Krzyżacy założyli własną osadę. Rok później w jej zachodniej części zaczęli budować zamek, który w 1457 r. stał się siedzibą wielkiego mistrza zakonnego. Następnie rezydowali w nim książęta oraz królowie pruscy.
W 1626 r., w wyniku najazdu króla szwedzkiego Gustawa Adolfa na Prusy Książęce (w 1701 r. zostały one przekształcone w Królestwo Prus), Królewiec został otoczony narysem bastionowym. Z kolei w 1657 r. na lewym brzegu Pregoły wzniesiono cytadelę Friedrichsburg. Została ona zbudowana na planie czterobastionowego kwadratu. Umocnienia te doraźnie odnawiano podczas wojny siedmioletniej (1756–1763) oraz w 1807 r., jednak w obliczu coraz mocniej zarysowującego się zagrożenia ze strony Rosji zdecydowano o wzniesieniu silnie ufortyfikowanej twierdzy.
Decyzja dotycząca budowy twierdzy
Szersze dyskusje na temat budowy twierdzy w Królewcu podjęto po 1831 r. W 1841 r. król pruski Fryderyk Wilhelm IV powołał komisję, której celem było zbadanie potrzeby rozbudowy umocnień królewieckich. Komisja uznała, że Königsberg powinien zostać ufortyfikowany twierdzą I klasy. W zamierzeniu miała ona stać się śródszańcem Prus Wschodnich, osłoniętym od północy Morzem Bałtyckim, a od południa krainą Wielkich Jezior Mazurskich i położoną w ich obrębie Twierdzą Boyen. Finalnie decyzja dotycząca budowy twierdzy została podjęta w 1842 r.
Budowa Twierdzy Königsberg
Wznoszenie umocnień na podstawie planów opracowanych przez gen. Johanna Leopolda Ludwiga von Bresego-Winiary trwało od 1843 do 1862 r. Rdzeń twierdzy założono na planie okręgu o promieniu 1,5 km. W początkowym okresie, do 1849 r., skupiono się na budowie północnego odcinka, który składał się z:
- bastionów, czyli poligonalnych fortów: Litauen, Kupferteich, Grolman, Oberteich, Tragheim, Krauseneck, Sternwarte;
- nadszańców (kawalierów), czyli wewnętrznych nasypów o charakterze działobitni;
- dwóch baszt artyleryjskich (Der Wrangel i Der Dohna), które zostały zlokalizowane po obu stronach Jeziora Oberteich (Kętrzyńskiego);
- reduty koszarowej znajdującej się na zapleczu Bastionu Grolmana.
Po 1849 r. rozpoczęto budowę umocnień po południowej stronie. W ich skład weszły 4 bastiony (Brandenburg, Haberberg, Friedland i Precel), kilka lunet ziemno-murowanych, które umieszczono przed rdzeniem, oraz poligonalny Fort Kolejowy. Poza tym zmodernizowano dawną cytadelę Friedrichsburg.
Rozwój umocnień Twierdzy Królewiec
Twierdza już w momencie ukończenia była przestarzała. Doświadczenia wyniesione z oblężenia Sewastopola podczas wojny krymskiej w latach 1854–1855, a także wprowadzenie w 1860 r. działa gwintowanego ze znacznie większym niż dotychczas zasięgiem ognia, spowodowały konieczność dalszej rozbudowy umocnień królewieckich. W 1872 r. podjęto decyzję o wysunięciu na odległość 5 km przed wały twierdzy pierścienia fortów, które mogły wzajemnie się osłaniać ogniem artyleryjskim. Zbudowano razem 12 fortów, poza tym wzniesiono na międzypolach 3 dodatkowe działa warowne. Obwód nowego pierścienia wyniósł 43 km.
W kolejnych latach podejmowano następne działania modernizacyjne, które były związane w dużej mierze z zastosowaniem konstrukcji betonowych oraz pancerzy. Poza tym rozszerzono ciąg umocnień również na położoną w dolnym biegu Pregoły rzekę Dejmę. Warto jeszcze wspomnieć o tym, że w 1912 r. wzniesiono Infanterie-Stuetzpunkte, które były elementami kilku grup warownych zlokalizowanych na międzypolach fortów zewnętrznego pierścienia.
Twierdza Königsberg podczas I wojny światowej
Twierdza Królewiec wzięła udział w działaniach wojennych w trakcie kampanii jesiennej w Prusach Wschodnich w 1914 r. Jej załogę, dowodzoną przez gen. Georga Brodrücka, stanowiło wówczas około 11 batalionów piechoty, 6 szwadronów jazdy i 46 dział. Wsparcie stanowiła2. Brygada Landwehry pod dowództwem płk. Luppina w sile 5 batalionów, 2 szwadronów i 12 dział, a także lotnictwo (5. oddział lotniczy, który na wyposażeniu miał sterowiec Z 4). Według założeń, w twierdzy miało znaleźć się od około 40 0000 do około 50 000 ludzi.
W trakcie kampanii w Prusach Wschodnich załoga Twierdza Królewiec miała:
- związać jak najwięcej żołnierzy z 1. Armii gen. Paula von Rennenkampfa, dzięki czemu nie mogłyby one wspomóc działających na południe pozostałych sił rosyjskich;
- sparaliżować swobodę manewru Rosjan i uniemożliwić im wyjście na tyły Niemców;
- osłonić linię kolejową Malbork – Królewiec, która odgrywała ważną rolę w dostawach zaopatrzenia;
- podejmować działania zaczepne, aby odciążyć i wesprzeć niemieckie oddziały polowe.
Zadania te zostały wykonane z powodzeniem. Już podczas bitwy pod Gąbinem w dniu 20 sierpnia 1914 r. wydzielona z załogi twierdzy dywizja królewiecka brała udział w działaniach wojennych, odpowiadając za obronę stanowisk rozlokowanych przed siłami rosyjskimi. Z kolei ściągnięcie na siebie sporej części 1. Armii rosyjskiej (gen. von Rennenkampf musiał cały czas pozostawiać co najmniej jeden korpus do osłony skrzydła i tyłów swojej armii od strony twierdzy) przyczyniło się do odniesienia świetnego zwycięstwa pod Tannenbergiem. Gwoli ścisłości należy dodać, że na uparte dążenie Rosjan do oblężenia Twierdzy Królewiec wpływ miało ich przekonanie o tym, że znajduje się w niej znacznie większa niż w rzeczywistości liczba żołnierzy niemieckich.
Poza tym załoga Królewca w dniu 12 września 1914 r. zajęła Tylżę, a podczas pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi przyjęła kapitulację 270. rezerwowego pułku piechoty ze składu 68 DP, który był ostatnią rosyjską jednostką znajdującą się na ziemiach niemieckich. Twierdza Królewiec wzięła więc aktywny udział w kampanii jesiennej 1914 r. W historiografii podkreśla się, że odegrała ona ogromną rolę głównie z uwagi na to, że odciągnęła uwagę Rosjan od głównego celu operacji, jakim powinno być całkowite rozbicie sił niemieckich.
Dalsze losy Twierdzy Królewiec
W okresie międzywojennym Niemcy postanowili wzmocnić obronę Prus Wschodnich między innymi poprzez rozbudowę Twierdzy Königsberg. Działania z tym związane zostały podjęte od 1932 r. Doszło do budowy między innymi sieci schronów bojowych na brzegu Łyny. Pod koniec II wojny światowej o Królewiec toczyły się ciężkie walki, które zostały zakończone zdobyciem twierdzy przez Rosjan w kwietniu 1945 r. W części uległa ona zniszczeniu, jednak do dziś zachowało się sporo pozostałości umocnień, na przykład bramy z kunsztownymi neogotyckimi zdobieniami, w tym unikatowa, kolejowa. Po zakończeniu zmagań wojennych twierdza znalazła się w granicach obwodu königsbergskiego (od 1946 r. kaliningradzkiego, a od 2023 r. – królewieckiego).
Bibliografia:
- Anculewicz Z., Bitwa pod Tannenbergiem w prasie warszawskiej, [w:] I wojna światowa w Prusach Wschodnich, pod red. N. Kasparka i D. Radziwiłłowicza, Archiwum Państwowe w Olsztynie, Olsztyn 2015, s. 71–84.
- Domańska M., Kardaś S., Menkiszak M., Rogoża J., Wilk A., Wiśniewska I., Żochowski P., Twierdza Kaliningrad. Coraz bliżej Moskwy, Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa 2019.
- Ehrhardt T., Die Geschichte der Festung Königsberg/Pr. 1257–1945, Holzner Verlag, Würzburg 1960.
- Lasch O., So fiel Königsberg. Kampf und Untergang von Ostpreußens Hauptstadt, Gräfe und Unzer Verlag, München 1958.
- Łach W.B., Działania militarne w Prusach Wschodnich w czasie I wojny światowej, [w:] Wielkie wojny w Prusach. Działania militarne między dolną Wisłą a Niemnem na przestrzeni wieków, pod red. W. Gieszczyńskiego i N. Kasparka, Oficyna RETMAN, Dąbrówno 2010, s. 217–252.
- Rubacha J., Działania niemieckiej 8. Armii w Prusach Wschodnich w sierpniu i wrześniu 1914 roku, „Scripta Historica” 2015, nr 21, s. 79–111.
