Twierdza Boyen

Niewątpliwie jednymi z najbardziej znanych fortyfikacji pruskich w okresu I wojny światowej są umocnienia Twierdzy Boyen. W artykule prześledzimy plany i historię powstania tej twierdzy, jak również jej sukcesywny rozwój, udział w walkach na froncie wschodnim Wielkiej Wojny i późniejsze losy.

Położenie Twierdzy Boyen

Twierdza Boyen (Feste Boyen) znajduje się w północno-wschodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w Giżycku (niem. Lötzen). Zamyka wąski przesmyk pomiędzy jeziorami Niegocin (niem. Löwentinsee) i Kisajno (niem. Kisainsee) o odległości około 750 m. Właściwa część obiektu zajmowała (i nadal zajmuje, gdyż Twierdza Boyen jest jednym z najlepiej zachowanych XIX-wiecznych obiektów obronnych w Polsce) około 21 ha powierzchni, przy czym, wliczając przylegające obszary, jest to aż 100 ha terenu.

Historia Twierdza Boyen

Dyskusje na temat konieczności wzmocnienia obrony wschodnich granic Prus trwały już od końca XVIII w. Dużą rolę w ich ramach odegrały plany wzniesienia silnie ufortyfikowanej twierdzy, która miała bronić pozycji zlokalizowanych w krainie Wielkich Jezior Mazurskich.

Okoliczności i plany budowy twierdzy

Po trzecim rozbiorze Polski w ramach Prus znalazły się Pomorze oraz Warmia. Obszar ten był broniony przez twierdze znajdujące się w Gdańsku (Wisłoujście), Malborku oraz Elblągu. Okres wojen napoleońskich dowiódł jednak, że taki system zabezpieczeń jest niewystarczający. Dlatego postanowiono dokonać przeglądu możliwości obronnych Prus. Dostrzeżono wówczas, że obiecujące perspektywy związane z ochroną granicy wschodniej dają jeziora mazurskie.

Trzeba jednak było czekać aż do lat 40. XIX w., by plany budowy silnie ufortyfikowanej twierdzy na tym terenie się ziściły. Po zajęciu tronu pruskiego przez króla Fryderyka Wilhelma IV i pogorszeniu relacji z Rosją, a także po tym, jak ministrem obrony został gen. Hermann von Boyen, podjęto intensywne działania dotyczące wzmocnienia wschodniej granicy Prus. W 1842 r. król zatwierdził plan budowy Twierdzy Boyen. Opierał się on na pomysłach gen. Ernsta Ludwiga von Astera oraz gen. Johanna Leopolda Ludwiga von Bresego-Winiary. Według założeń, w twierdzy miało stacjonować około 2500 żołnierzy.

Na podjęcie decyzji o budowie Twierdzy Boyen między jeziorami Niegocin i Kisajno decydujący wpływ miały następujące czynniki:

• możliwość wykorzystania naturalnych warunków terenowych, szczególnie pod kątem niewielkich odległości między poszczególnymi jeziorami mazurskimi oraz obecności Puszczy Piskiej, znajdującej się na południowym-wschodzie i południu od twierdzy;
• bliskość granicy z Rosją (2–3 dni marszu)– Twierdza Boyen miała stać się kluczowym czynnikiem militarnym już podczas pierwszej fazy spodziewanych walk w Prusach Wschodnich;
• możliwość świetnego skomunikowania twierdzy z pozostałymi elementami obronnymi w regionie – do Feste Boyen doprowadzono kanał wodny i wewnątrz niej wykopano port dla jednostek nawodnych.

Budowa Twierdzy Boyen

Kamień węgielny pod budowę nowej twierdzy pruskiej położył w 1844 r. gen. von Boyen. W ten sposób rozpoczęło się wznoszenie umocnień. Oficjalna nazwa twierdzy, a więc Feste Boyen, została jej nadana przez króla Fryderyka Wilhelma IV w 1846 r.

Twierdza została zbudowana na planie nieregularnego sześcioboku wpisanego w okręg o promieniu 316,34 m. W narożnikach tego sześcioboku znalazły się bastiony, których nazwy zaczerpnięto od imion gen. von Boyena (Leopold, Ludwig, Herman) oraz od zawołań jego rodu (Licht, czyli Światło, Recht, a więc Prawo, oraz Schwert – Miecz). W skład twierdzy weszło 6 frontów obronnych. Zostały one zlokalizowane na trzech poziomach:

• najwyższym, na wałach donżonu – 147 m n.p.m.;
• pośrednim (bastion Miecz) – 142 m n.p.m.;
• najniższym (pozostałe fronty) – 133–137 m n.p.m.

Budowę Twierdzy Boyen zakończono oficjalnie w 1856 r. Do tego momentu zdołano wznieść m.in. kaponiery donżonu (1847 r.), obwałowania frontów niskich (początek lat 50.), mur Carnota (1854–1855), którego obwód wynosił 2303 m, a także koszary, budynek komendantury oraz pomieszczenia gospodarcze. Poza tym w twierdzy umieszczono drewniane konstrukcje spichlerzy przeniesione z Fortu Lyck, który w latach 1784–1786 powstał na wyspie Czarci Ostrów na Jeziorze Śniardwy. Zbudowano również 4 bramy – Prochową (1848 r.), Kętrzyńską i Giżycką (1851–1852) oraz Wodną (1853 r.).cja Twierdzy Boyen

W 1871 r. podjęto decyzję dotyczącą modernizacji Feste Boyen. Była ona związana z coraz mocniej rysującą się w dowództwie niemieckim koncepcją prowadzenia walk w przyszłej wojnie w Europie, która zakładała koncentrację głównych sił na kierunku zachodnim, podczas gdy na Wschodzie miano się skupić na obronie wschodnich granic Prus. W 1874 r. ruszyły prace przy budowie nowego pierścienia twierdzy, w którym znalazło się 12 fortów głównych oraz 3 dzieła pośrednie. Poza tym wzniesiono:

• warsztaty amunicyjne w bastionach Prawo i Leopold oraz pod wałem bastionu Miecz (około 1880 r.);
• 7 schronów pogotowia (koniec lat 80.) – dwa z nich w 1893 r. wyposażono w pancerne wieżyczki obserwacyjne.

Poza tym do momentu wybuchu I wojny światowej udało się jeszcze wzmocnić betonem sklepienia poszczególnych budynków i kaponier, uruchomić wentylację mechaniczną, dzięki czemu można było zamurować okna, jak również umieścić w twierdzy 5 baterii, w których znalazło się po 6 dział o kalibrze 90 mm. Ciekawostką jest to, że Twierdza Boyen, jako pierwszy obiekt obronny w krainie Wielkich Jezior Mazurskich, została wyposażona w elementy metalowe (były to zaostrzone płaskowniki na wałach) oraz formy murowane z kamienia polnego i cegły (mur ze strzelnicami, kaponiery artyleryjskie, kojce strzeleckie).

Udział Twierdzy Boyen w walkach pierwszowojennych

Feste Boyen miała odegrać znaczącą rolę podczas przewidywanego konfliktu z Rosją. Razem z pozostałymi umocnieniami mazurskimi jej podstawowymi zadaniami było:

• ograniczenie swobody poruszania się rosyjskiej 1. Armii pod dowództwem gen. Paula von Rennenkampfa i wyeliminowanie ryzyka jej wyjścia na któreś ze skrzydeł wojsk niemieckich – Twierdza Boyen wraz z Twierdzą Królewiec oraz Puszczą Piską wręcz narzucały konkretne trasy pochodu sił rosyjskich;
• rozdzielenie 1. i 2. Armii rosyjskich, co uniemożliwiłoby ich współdziałanie podczas ofensywy;
• stworzenie dowódcy niemieckiej 8. Armii warunków do podejmowania działań zaczepnych na wybranych kierunkach.

Warto dodać, że dużym wsparciem dla Twierdzy Boyen były Punkty Oporu, które dowództwo niemieckie zdecydowało się umieścić na wszystkich przesmykach i przeprawach znajdujących się na południe od niej. W sumie powstały 23 takie obiekty, a przykładami były Punkty Oporu „Mikołajki”, „Kula” czy „Ruciane”.

Twierdza Boyen podczas jesiennej kampanii rosyjskiej w 1914 r. nie została oblężona. Pod koniec sierpnia siły rosyjskie okrążyły jednak Giżycko i do 9 września blokowały twierdzę. Jej załoga, dowodzona przez płk. Hansa Bussego, prowadziła działania zaczepne, usiłując zmylić przeciwnika co do swojej liczebności. Zabieg ten się udał, gdyż Rosjanie szacowali ją na około 10 tys. żołnierzy. Poza tym artyleria twierdzy wspierała ogniem dział niemieckie oddziały polowe.

Co bardzo ważne – w rejonie Giżycka Niemcom udało się związać 1. Armię gen. von Rennenkampfa, co miało niebagatelne znaczenie w kontekście zwycięskiej dla nich bitwy pod Tannenbergiem, jak również późniejszych zmagań nad jeziorami mazurskimi. Udział Feste Boyen w walkach w Prusach Wschodnich potwierdził słuszność decyzji zarówno w odniesieniu do jej lokalizacji, jak i charakteru wzniesionych fortyfikacji. Samo tylko istnienie tej twierdzy zmusiło Rosjan do podzielenia swoich sił i tym samym do ich osłabienia, a także do wybrania dłuższych, a co za tym idzie bardziej uciążliwych dróg przemarszu. Poskutkowało to m.in. nadmiernym rozciągnięciem linii zaopatrzenia i pojawieniem się problemów z dostawami żywności oraz uzbrojenia.

Dalsze losy Twierdzy Boyen

Po zakończeniu I wojny światowej Twierdza Boyen straciła na swoim znaczeniu. Spory wpływ na to miało rozpoczęcie w 1936 r. budowy Rejonu Umocnionego Giżycko, który przebiegał w odległości 10–12 km od miasta i samej twierdzy. W czasie II wojny światowej Feste Boyen była miejscem zakwaterowania żołnierzy niemieckich. Działały w niej szpital polowy oraz magazyny z zaopatrzeniem i amunicją. Ponadto był tutaj zlokalizowany obóz dla jeńców radzieckich. W styczniu 1945 r. twierdzę poddano bez walki, co miało duży wpływ na to, że do dnia dzisiejszego zachowała się ona w bardzo dobrym stanie. Od 1993 r. na jej terenie były prowadzone liczne prace porządkowe i konserwatorskie, dzięki którym możliwe stało się udostępnienie tego obiektu do zwiedzania.

Bibliografia:

1. Klöffler M., Inventar der Festungen Polen Von der frühen Neuzeit bis 1918, http://www.ingenieurgeograph.de/Publikationen_/Inventar/pl.pdf, dostęp: 17.02.2026 r.
2. Kempa R., Obrona twierdzy „Boyen” w listach płk. Hansa Bussego do żony (2 sierpnia – 24 września 1914 r.), [w:] I wojna światowa w Prusach Wschodnich, red. N. Kasparek, D. Radziwiłowicz, Archiwum Państwowe w Olsztynie, Olsztyn 2015, s. 111–124.
3. Kempa R., Twierdza „Boyen” i Pozycja Jezior Mazurskich w kampanii wschodniopruskiej (2 sierpnia – 15 września 1914 r.), [w:] Fortyfikacje w działaniach wojennych frontu wschodniego Wielkiej Wojny 1914-1915, red. R. Kempa, Towarzystwo Miłośników Twierdzy Boyen – Centrum Promocji i Informacji Turystycznej, Giżycko 2017, s. 137–165.
4. Krahel S., Twierdza Boyen (Giżycko) – fortyfikacja jako atrakcja turystyczna, „Prace i Studia Geograficzne” 2003, t. 32, s. 99–115.
5. Żywiczyński A.S., Przeobrażenia form obronnych umocnień budowanych wokół Wielkich Jezior Mazurskich od 1784 do 1944 roku, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski” 2023, nr 15, s.39–59.