Po zwycięstwie pod Tannenbergiem na placu boju w Prusach Wschodnich pozostała jedna armia rosyjska. Plany niemieckie zakładały kontynuowanie działań zaczepnych w celu wypędzenia Rosjan poza granice Cesarstwa Niemieckiego. W efekcie doszło do pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi.
Sytuacja w Prusach Wschodnich po bitwie pod Tannenbergiem
Po zakończeniu bitwy pod Tannenbergiem dowództwo niemieckie rozważało dwa warianty dalszego planu walk na froncie wschodnim. Pierwszy zakładał rozbicie 1. Armii rosyjskiej gen. Paula von Rennenkampfa, która stacjonowała na północy Prus Wschodnich. Drugi z kolei dotyczył przerzucenia 8. Armii na południe, do Galicji, w celu wspomożenia sił austro-węgierskich, naprzeciwko których stała 4. Armia rosyjska.
Wariant galicyjski był gorąco popierany przez dowództwo austro-węgierskie, jednak niósł ze sobą spore ryzyko. Wiązało się ono z tym, że zaangażowanie 8. Armii na południu mogłoby doprowadzić do wyjścia na jej tyły 1. Armii rosyjskiej i tym samym zajęcia przez Rosjan Prus Wschodnich. Zrezygnowano więc z tego wariantu i zdecydowano się na atak na północy frontu wschodniego.
Mimo porażki pod Tannenbergiem, Rosjanie nadal byli skłonni podejmować działania zaczepne na tym odcinku. Wychodzili przy tym z założenia, że Niemcy uderzą w Galicji, wspierając tym samym siły austro-węgierskie. Plany rosyjskie zakładały:
- uderzenie 1. Armii oraz nowo utworzonej 10. Armii pod dowództwem gen. Mikołaja Radkiewicza (później gen. Wasilija Pfluga) na tereny znajdujące się wokół jezior Śniardwy i Niegocin i zajęcie Mikołajek;
- odtworzenie 2. Armii, jej skoncentrowanie wokół Ełku, a następnie zajęcie odcinka między Kadzidłem a Przasnyszem, czyli na południowej flance ugrupowania składającego się z 1. oraz 10. Armii.
Rosjanie planowali zakończyć koncentrację swoich wojsk w dniu 14 września. Wcześniej jednak na ich pozycje uderzyli Niemcy.
Porównanie sił walczących w pierwszej bitwie nad jeziorami mazurskimi
Po stronie niemieckiej w walkach wzięła udział 8. Armia dowodzona przez gen. Paula von Hindenburga, która składała się z trzech korpusów armijnych – I KA gen. Hermanna von Françoisa, XVII KA gen. Augusta von Mackensena oraz XX KA gen. Friedricha von Scholtza. Dwa pierwsze miały stanowić trzon uderzenia skierowanego na południową flankę sił rosyjskich. Znaczącym wsparciem dla 8. Armii stały się przysłane z frontu zachodniego jednostki, w tym XI KA gen. Otto von Plüskowa oraz Korpus Rezerwowy Gwardii gen. Maxa von Gallwitza. Razem siły te liczyły około 220 000 ludzi.
W rejonie walk Rosjanie dysponowali dwoma dużymi związkami, czyli 1. oraz 10. Armią. Składały się one z sześciu korpusów, w których znajdowało się około 320 000 żołnierzy. Siły rosyjskie miały więc przewagę.
Przebieg pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi
Ostateczny plan przyjęty przez dowództwo niemieckie zakładał związanie głównych sił przeciwnika i jednoczesne wyprowadzenie silnego uderzenia na lewe skrzydło wojsk rosyjskich. Zamierzano przy tym wykorzystać twierdzę Boyen w celu wyjścia na tyły Rosjan i przecięcia dróg zaopatrzeniowych. Jednostki niemieckie osiągnęły gotowość bojową w dniu 5 września 1914 r. Dzień później doszło do pierwszych starć. W dniu 7 września, w okolicach Białej Piskiej, Niemcom udało się pobić jednostki rosyjskiego XXII KA.
Właściwe natarcie rozpoczęło się 8 września. Już przed południem I KA osiągnął Orzysz, a następnie jego jednostki dotarły do linii kolejowej Giżycko–Wydminy. Silny ostrzał artyleryjski ze strony Rosjan spowodował jednak zastopowanie natarcia. Dowództwo niemieckie uznało, że będzie można je kontynuować dzień później.
Tak też się stało. Niemcom udało się przełamać rosyjskie pozycje pod Pozezdrzem, co w połączeniu z tym, że 2. Armia zbyt wolno posuwała się naprzód, spowodowało podjęcie przez gen. von Rennenkampfa decyzji o generalnym odwrocie. W dniu 10 września Niemcy kontynuowali ataki, zastając jednak linie rosyjskie nieobsadzone. Dostrzegając szansę na okrążenie i rozbicie Rosjan, polecono przyspieszyć natarcie, aby wszystkie jednostki jak najszybciej osiągnęły linię Filipinów–Gąbin–Insterburg. Ataki podejmowane w dniu 11 września na całej długości frontu nie przyniosły jednak zamierzonych rezultatów. Wpłynął na to silny opór ze strony tylnych straży wycofujących się Rosjan.
Mimo tego 13 września oddziały I KA dotarły w pobliże granicy rosyjskiej pod Wirzbołowem, a dzień później, po raz pierwszy w trakcie I wojny światowej, przekroczyły ją. Rosjanie musieli całkowicie wycofać się z Prus Wschodnich – ostatni skapitulował 270. rezerwowy pułk piechoty ze składu 68. DP. 1. Armia schroniła się za środkowy Niemen, a 10. Armia za Biebrzę.
Bilans pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi
Podczas bitwy jednostkom niemieckim wprawdzie nie udało się powtórzyć wyczynu spod Tannenberga i okrążyć całej armii rosyjskiej, to jednak ich sukces był niewątpliwy. Zabito i raniono około 75 000 żołnierzy rosyjskich, natomiast około 45 000 wzięto do niewoli, Starty niemieckie wyniosły nieporównywalnie mniej – „zaledwie” 10 000 zabitych i rannych.
Zwycięstwa Niemców pod Tannenbergiem, a następnie podczas pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi nie były jednak decydujące dla losów północnego odcinka frontu wschodniego. Wkrótce bowiem Rosjanie siłami 1. oraz 10. Armii zorganizowali kontrofensywę, w wyniku której udało im się ponownie zająć niektóre tereny leżące w Prusach Wschodnich. Znów więc konieczne stało się zaangażowanie przez dowództwo niemieckie znacznych sił do obrony tych obszarów. Jednocześnie coraz więcej niepokoju ze strony dowódców niemieckich wzbudzała Galicja, na której terenie wojska austro-węgierskie zostały pobite i poniosły znaczne straty, oddając Rosjanom w dniu 3 września Lwów.
Bibliografia
- Khavkin B., Russia versus Germany. The Eastern Front of the First Word War from 1914 to 1915, [in:] The Forgotten Front. The Eastern Theater of World War I, 1914–1915, ed. by G. P. Gross, Universuty Press of Kentucky, Lexington 2018, s. 53–74.
- Łach W.B., Dowodzenie w bitwie pod Tannenbergiem we wspomnieniach gen. Maxa Hoffmanna, oficera operacyjnego 8. Armii niemieckiej,[w:] I wojna światowa w Prusach Wschodnich, pod red. N. Kasparka i D. Radziwiłłowicza, Archiwum Państwowe w Olsztynie, Olsztyn 2015, s. 23–33.
- Rubacha J., Działania niemieckiej 8. Armii w Prusach Wschodnich w sierpniu i wrześniu 1914 roku, „Scripta Historica” 2015, nr 21, s. 79–111.
- Wrzosek M., Działania militarne w Prusach Wschodnich 1914–1915, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1997, nr 4, s. 531–554.
