Twierdza Gdańsk (Wisłoujście)

Twierdza Gdańsk to niezwykły, zachowany w dobrym stanie obiekt sztuki militarnej, który jest świadectwem rozwoju fortyfikacji wojskowych od okresu średniowiecza aż po XX w. Warto zapoznać się z tym unikalnym na skalę światową zabytkiem i prześledzić jego dzieje na przestrzeni wieków.

Położenie Twierdzy Gdańsk

Pierwotna jej nazwa to Twierdza Wisłoujście. Skąd się ona wzięła? Wywodzi się z czasów, gdy ujście głównego ramienia Wisły do Morza Bałtyckiego znajdowało się bezpośrednio obok twierdzy. Poza tym zespół umocnień nadbrzeżnych rozwijał się oddzielnie od wokółmiejskich i odrębność tę podkreślano właśnie specyficzną nazwą: „Wisłoujście – Nowy Port” (Weichselmünde – Neufahrwasser).

Obecnie Twierdza Gdańsk jest położona przy ujściu Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej, w odległości około 5,5 km od historycznego centrum miasta i około 7 km od brzegu Morza Bałtyckiego oraz wejścia do portu. Rzeka biegnąca w pobliżu zespołu obronnego była wcześniej określana jako Wisła Gdańska (Leniwka) i była głównym ramieniem ujściowym Wisły do 1840 r., gdy powstało nowe – Wisła Śmiała. Z kolei w 1895 r., po przeprowadzeniu przekopu Wisły, Martwa Wisła została odcięta od głównego nurtu śluzą w Przegalinie.

Rola Twierdzy Gdańsk

Już w średniowieczu dostrzeżono istotną rolę rejonu ujścia Wisły. W tym i późniejszym okresie główne zadania zespołu umocnień gdańskich sprowadzały się do:

• zapewnienia bezpiecznej żeglugi przepływającym statkom – za pośrednictwem wieży-latarni twierdza pełniła funkcje nawigacyjne;
• kontroli szlaku wodnego poprzez między innymi pobieranie ceł;
• obrony dostępu do ujścia Wisły;
• zabezpieczenia portu gdańskiego przed ewentualną blokadą.

W wyniku pierwszego rozbioru Polskiw 1772 r. Prusy zajęły Nowy Port wraz z Szańcem Zachodnim. Wprawdzie sama twierdza pozostała w rękach polskich, jednak utraciła kontrolę nad wejściem do kanału portowego. W 1793 r., po drugim rozbiorze polski, przeszła ostatecznie w ręce pruskie. Zarówno Prusacy, jak i nieco później Francuzi, doceniając jej walory obronne, starali się ją wzmocnić, aby była jak najlepiej przygotowana do odparcia ataku z zewnątrz.

Na przestrzeni XIX w. Twierdza Gdańsk nadal pełniła rolę militarną. Zmiany morfologii Wisły doprowadziły jednak do tego, że Wisłoujście utraciło zdolności do odparcia ewentualnego ataku od strony morza. W ten sposób zostało włączone do lądowego frontu obronnego, który stanowił zabezpieczenie przed uderzeniem z kierunku wschodniego.

W XIX w. można równocześnie dostrzec stopniowy spadek znaczenia Twierdzy Gdańsk. Decydujący wpływ na to miał intensywny rozwój uzbrojenia, do którego, z różnym powodzeniem, starał się dostosować rozwój pruskiej techniki fortecznej. Mimo tego Wisłoujście, razem z twierdzami w Toruniu, Chełmnie, Grudziądzu i Malborku, miało stanowić jeden z najważniejszych elementów Linii Dolnej Wisły. Miała ona nie tyle bronić dostępu do Prus w razie spodziewanego ataku ze strony Rosji, ile stanowić czynnik odstraszający przed podjęciem go.

Historia Twierdzy Wisłoujście

Wisłoujście w obecnym kształcie to efekt rozwoju sztuki fortyfikacyjnej od okresu średniowiecza aż po XX w. Dzięki twierdzy można więc prześledzić, w jakich kierunkach rozwijała się ta sztuka i jakie kolejne nowe elementy w jej ramach były wprowadzane (drewniane, ziemne i ceglane, a później też betonowe).

Rozwój Wisłoujścia do drugiego rozbioru Polski (1793 r.)

Strategiczna rola ujścia Wisły spowodowała, że miejsce to było fortyfikowane od okresu średniowiecza. Niektórzy badacze przypuszczają, że już w XIII w. mogła tam istnieć strażnica strzegąca wejścia do portu, jednak badania archeologiczne nie potwierdziły tej tezy. Faktem jest, że w XIV i XV w. w Wisłoujściu znajdowała się siedziba krzyżackiego „mistrza ujścia”, który pobierał opłaty celne od przepływających statków kupieckich. Z kolei w 1482 r. wzniesiono ceglaną, cylindryczną wieżę o szacunkowej wysokości 12–20 m, która pełniła rolę strażnicy oraz latarni. Już jednak w 1497 r. została zniszczona w wyniku sztormu.

W 1517 (lub 1518 r.) zbudowano blokhauz, a więc drewniane umocnienia wypełnione kamieniami. Mimo rozebrania w 1562 r., blokhauz był zaczątkiem rdzenia, wokół którego w kolejnych dziesięcioleciach i wiekach tworzono następne obiekty, składające się na Twierdzę Wisłoujście jako całościowe założenie obronne. Były to:

• tzw. Wieniec, czyli murowana wieża artyleryjska z trzema kondygnacjami, która otaczała znajdującą się wewnątrz latarnię – wzniesiono ją w 1562 r., przy czym w latach 1573–1577 została rozbudowana o ziemno-drewniane fortyfikacje;
• Fort Carré, zbudowany w latach 1586–1602 na planie kwadratu z czterema bastionami, których kształt wzorowano na budowlach włoskich;
• Szaniec Wschodni i Szaniec Zachodni, które były przykładami umocnień typu holenderskiego (1624–1627);
• fortyfikacje Góry Gradowej (Grodziska), wznoszone od 1655 r. w sytuacji zagrożenia potopem szwedzkim.

W późniejszych latach prowadzono głównie prace modernizacyjne. Warto odnotować, że w 1721 r., po pożarze z 1709 r., odbudowano latarnię, zwieńczając ją późnobarokowym hełmem. W 1734 r. natomiast, po kapitulacji Gdańska, nigdy dotychczas niezdobyta Twierdza Wisłoujście przeszła w ręce rosyjskie. Na początku XVIII w. była ona wyposażona w ponad 100 dział, a jej załoga miała liczyć minimum 270 żołnierzy (w rzeczywistości było ich nawet ponad 400).

Twierdza Gdańsk w latach 1793–1873

Bezpośrednio po drugim rozbiorze Polski zarówno Prusacy, jak i Francuzi, którzy przejęli twierdzę po kapitulacji miasta w 1807 r., przystąpili do rozbudowy umocnień. Polegały one między innymi na wzniesieniu w latach 1788–1790 czterech ziemnych szańców (Schanze I–IV), które miały blokować drogę wodną w Nowym Porcie, a także, w okresie od 1803 do 1806 r., kolejnych dwóch (Schanze V oraz VI) na terenie Nowego Portu. Francuzi wzmocnili twierdzę poprzez zbudowanie po wschodniej stronie Wisły Fortu Napoleona oraz reduty Hautpol.

Po 1815 r. skupiono się na utrzymaniu i naprawie dotychczasowych umocnień. Ponadto w tym okresie powstały:

• Fort Płonia (1847–1850) – miał zabezpieczać dostęp do śluzy w Płoni Wielkiej, a więc jedynego połączenia Gdańska z Wisłą;
• dwie ziemne baterie nadbrzeżne (połowa lat 50.) – ich zadaniem było odparcie ewentualnego ataku od strony morza;
• Fort Brzeźno (ukończony w 1871 r.) – stanowił ochronę linii kolejowej doprowadzonej do Nowego Portu w 1867 r.

Intensywnie rozbudowywano również magazyny prochowe (w latach 1866–1873 powstało 7 podręcznych i 3 wojenne) oraz przygotowalnie amunicji, czyli laboratoria amunicyjne (wzniesiono 9 takich obiektów).

Rozwój Twierdzy Wisłoujście w latach 1873–1914

Po doświadczeniach wojny z Francją w latach 1870–1871, Najwyższym Rozporządzeniem Gabinetowym z 24 czerwca 1872 r. Gdańsk uznano za twierdzę I kategorii, przewidzianą do znaczącej rozbudowy. Tym samym Wisłoujście miało zostać wzmocnione w taki sposób, aby stało się odporne na regularne oblężenie. Przewidziano budowę nowych fortów artyleryjskich, od nazwiska twórcy modelu, gen. Hansa Alexisa von Biehlera, zwanych „biehlerowskimi”.

Ostatecznie nic z tych planów nie wyszło. Zdecydował szybki rozwój uzbrojenia artyleryjskiego, w związku z czym Twierdza Wisłoujście stała się przestarzała. Jej rola została sprowadzona do centrali sieci telefonicznej i w zasadzie jeszcze przed I wojną światową została ona wchłonięta do przestrzeni miejskiej jako jej integralny element.

Nie dotyczyło to jedynie umocnień nadbrzeżnych Gdańska, które były cały czas modernizowane i rozbudowywane. Prace polegały głównie na tworzeniu i wzmacnianiu baterii artyleryjskich z armatami kalibru 9, 12, 15 i 21 cm, w tym w rejonie Westerplatte, Brzeźna oraz Stogów. Poza tym wzniesiono dwie baterie haubic 28 cm w Stogach i Brzeźnie.

Twierdza Gdańsk w czasie I wojny światowej i jej dalsze dzieje

Wisłoujście nie odegrało poważnej roli podczas Wielkiej Wojny. Pełniło głównie funkcje koszarowe czy logistyczne. Po zakończeniu zmagań wojennych, na mocy traktatu wersalskiego, 15 listopada 1920 r. utworzono Wolne Miasto Gdańsk. Twierdza stała się bazą żeglarską, przy czym sporą część jej szańców i wałów rozebrano.

W czasie II wojny światowej w twierdzy Niemcy utworzyli magazyny Kriegsmarine, koszary oraz szpital polowy. Stała się ona bazą pomocniczą dla jednostek III Rzeszy. W 1945 r., w perspektywie nadejścia sił Armii Czerwonej, w rejonie Wisłoujścia powstały liczne punkty obronne. Sama twierdza doznała licznych uszkodzeń, między innymi zniszczona została górna część latarni. Poza tym Niemcy przecięli wały Fortu Carré rowami strzeleckimi.

Mimo zniszczeń, Twierdza Wisłoujście zachowała się w dobrym stanie. Bardzo pomogła w tym jej rewitalizacja, która była prowadzona od połowy lat 50. XX w. W 1974 r. zarząd nad twierdzą przejęło Muzeum Gdańska. Ważnym wydarzeniem było utworzenie w 2002 r. Parku Kulturowego Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”, który obejmuje unikalny zespół poforteczny, w tym umocnienia Grodziska oraz koszary z XIX w.

Bibliografia:

1. Kulczykowski W., Kubus R., Twierdza Wisłoujście – rys historyczny obiektu, [w:] Gdańsk, Twierdza Wisłoujście. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach 2013–2014, red. J. Dąbal, K. Krawczyk, T.Widerski, Instytut Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Gdańskiego – Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Gdańsk 2015, s. 31–48.
2. Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.
3. Stach E., Aktualne wykorzystanie obiektów i miejsc militarnych w Polsce w aspekcie militarnej turystyki kulturowej, [w:] Fortyfikacje nowożytne w Polsce  – badania, realizacje, projekty. Zagospodarowanie do współczesnych funkcji, red. L. Narębski, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2013, s. 213–224.
4. Woźniakowski A., Nadbrzeżne fortyfikacje pruskie z lat 1815 – 1914 na obszarze obecnej Polski. Formy przestrzenne, przekształcenia i zagadnienia konserwatorskie, rozprawa doktorska, https://cdn.files.pg.edu.pl/main/BIP/Doktoraty/Rady%20dyscyplin%20naukowych/Architektura%20i%20urbanistyka/Arkadiusz%20Wo%C5%BAniakowski/Praca%20ca%C5%82o%C5%9B%C4%87%20A.%20Wo%C5%BAniakowski.pdf, dostęp: 16.04.2026 r.
5. Woźniakowski A., Samól P., Hirsch R., Ostatnia modernizacja fortyfikacji Twierdzy Wisłoujście  z 2. połowy XIX wieku, „Wiadomości Konserwatorskie” 2025, nr 83, s. 9–25.