Twierdze pruskie, rosyjskie i austro-węgierskie na froncie wschodnim Wielkiej Wojny 1914–1918

Podczas I wojny światowej niektóre spośród silnie umocnionych twierdz odegrały ważną rolę w trakcie planowania i realizacji operacji militarnych. Ich zadaniem było nie tylko wzmocnienie systemu obronnego na danym terenie, ale stanowiły one nierzadko również świetny punkt wyjściowy do ataków na wojska przeciwnika. W artykule scharakteryzujemy twierdze pruskie, rosyjskie oraz austro-węgierskie, które znajdowały się na froncie wschodnim.

Rola twierdz na froncie wschodnim podczas I wojny światowej

Wbrew pozorom, podczas I wojny światowej rola twierdz, czy to pruskich, czy rosyjskich albo austro-węgierskich, nie ograniczała się wyłącznie do działań obronnych. Owszem, budowano je głównie po to, aby mogły skutecznie powstrzymywać przeciwnika w razie ataku. Były one jednak wykorzystywane również w celach:

• obserwacyjnych, aby kontrolować ruchy wojsk nieprzyjacielskich;
• dokonywania kontrataków, gdyby siły przeciwnika ominęły twierdze;
• magazynowych;
• a nawet więziennych, czego przykładem była Twierdza Modlin.

Poszczególne twierdze odegrały zróżnicowaną rolę podczas walk na froncie wschodnim Wielkiej Wojny. Załogi niektórych, w tym Twierdzy Boyen czy Twierdzy Przemyśl, wzięły czynny udział w działaniach militarnych, prowadząc nierzadko bardzo ciężkie walki, natomiast w przypadku przykładowo Twierdzy Kraków walki te miały raczej symboliczny charakter i ograniczały się m.in. do ograniczonego ostrzału artyleryjskiego. Warto dodać, że część umocnień, w obliczu intensywnego rozwoju uzbrojenia i braku środków na dalszą rozbudowę, w momencie wybuchu I wojny światowej była już przestarzała. Dotyczyło to m.in. Twierdzy Dęblin.

Rozwój systemów obronnych Prus, Rosji i Austro-Węgier przed I wojną światową

Historię rozwoju twierdz pruskich, rosyjskich czy austro-węgierskich warto osadzić w szerszym kontekście, wpisując ją w ogólne przeobrażenia systemów obronnych, do których doszło od końca XVIII do początku XX w. Systemy te przeszły gruntowną zmianę, gdyż z czasem na coraz szerszą skalę stosowano w nich formy murowane z użyciem cegły i kamienia oraz elementy metalowe, a później także fortyfikacje betonowe i żelbetowe.

W tym względzie można wyróżnić 3 fazy rozwoju twierdz:

1. Faza twierdz bastionowych, czyli dużych i silnie ufortyfikowanych obiektów obronnych.
2. Faza twierdz fortowych, które były zlokalizowane w odległości około 5 km od rdzenia.
3. Faza ostatecznego ukształtowania twierdz przed wybuchem I wojny światowej, podczas której starano się nasycać międzypola fortów dodatkowymi umocnieniami.

Decydujący wpływ na takie zmiany miał intensywny rozwój techniczny, również pod kątem stosowania coraz potężniejszej artylerii przeznaczonej do ostrzeliwania twierdz. Przykładem było pojawienie się pod koniec XIX w. bomb odłamkowo-burzących, które wydatnie przyczyniły się do rozpoczęcia wznoszenia fortyfikacji betonowych.

Prusy

Początki umacniania terenów, które podczas I wojny światowej znalazły się na froncie wschodnim, wiążą się z rozpoczęciem w 1784 r. budowy Fortu Lyck na Czarcim Ostrowie, a więc wyspie Jeziora Śniardwy. Fort ten jednak był w zasadzie kompleksem budynków o przeznaczeniu magazynowym, technicznym i mieszkalnym, a nie obiektem typowo obronnym. Dziełem w pełnym tego słowa znaczeniu stała się dopiero Twierdza Boyen, wznoszona od 1844 r., choć już wcześniej zaczęły pojawiać się bardziej rozbudowane fortyfikacje, takie jak np. elementy Twierdzy Toruń. W kolejnych latach sukcesywnie dochodziło do rozwoju pruskich umocnień, w czym spory udział miał rozwój sieci kolejowej i powstanie np. Wschodniopruskiej Kolei Południowej. Efektem było zbudowanie m. in. Pozycji Jezior Mazurskich, składającej się z Punktów Oporu Piechoty.

Rosja

Fortyfikacje rosyjskie na przyszłym froncie wschodnim Wielkiej Wojny zaczęły być wznoszone na początku XIX w. System obronny miał opierać się na silnie ufortyfikowanych twierdzach rozlokowanych wzdłuż dwóch linii. Pierwsza przebiegała z północy na południe i opierała się na twierdzach Modlin i Dęblin oraz Cytadeli Warszawskiej. Druga linia była budowana wzdłuż Bugu z Twierdzą Brzeską na czele. Przed wybuchem I wojny światowej rosyjski system twierdz został wprawdzie wzmocniony, to jednak w chwili wybuchu walk w większości był przestarzały.

Austro-Węgry

Intensywna rozbudowa wcześniejszych, polowych umocnień austro-węgierskich nastąpiła począwszy od połowy XIX w. To wówczas zaczęto wznosić elementy dwóch wielkich twierdz, a więc krakowskiej i przemyskiej, które miały stanowić trzon obrony przed ewentualną ofensywą rosyjską. Przy czym o ile początkowo skupiano się na budowie systemu fortowego grupowego, z dominacją dużych obiektów, o tyle tuż przed wybuchem Wielkiej Wojny, pod wpływem doświadczeń wyniesionych z konfliktu włosko-tureckiego o Libię czy wojen bałkańskich, skupiano się na rozwijaniu fortyfikacji rozproszonej pod postacią niewielkich fortów czy szańców ziemnych.

Twierdze pruskie

Królewiec

Twierdza Königsberg została zbudowana w latach 1843–1862. Powstała na bazie wcześniejszych umocnień, w tym cytadeli Friedrichsburg. Razem z Twierdzą Boyen miała stanowić podstawową osłonę Prus Wschodnich. Jej zasięg pokrywał się w zasadzie z narysem XVII-wiecznych umocnień. Po 1870 r. Twierdza Królewiec została rozbudowana i unowocześniona. W działaniach pierwszowojennych odegrała sporą rolę, gdyż w trakcie bitwy pod Tannenbergiem związała 1. Armię gen. von Rennenkampfa, co umożliwiło Niemcom rozbicie 2. Armii gen. Samsonowa.

Toruń

Po kongresie wiedeńskim Toruń znalazł się ponownie w Królestwie Prus i ze względu na bliskość granicy z Królestwem Polskim, postanowiono zrekonstruować oraz rozbudować wcześniejsze umocnienia. Budowa Twierdzy Thorn przebiegała w zasadzie przez cały XIX w. i polegała kolejno na wzmocnieniu dotychczasowych wałów, wzniesieniu szeregu bastionów i lunet wokół śródmieścia, w tym Fortu Jakuba w latach 1828–1833, a także budowie twierdzy pierścieniowej w okresie od 1877 r. Twierdza Toruń nie odegrała znaczącej roli w walkach pierwszowojennych.

Poznań

Twierdza Posen powstała na mocy decyzji króla Fryderyka Wilhelma III z 1828 r. Doceniono jej strategiczne znaczenie, w tym pod kątem położenia na skrzyżowaniu głównych traktów w regionie. Budowa twierdzy poligonalnej trwała do 1869 r., natomiast od 1876 r. rozpoczęto wznoszenie twierdzy fortowej. Do wybuchu I wojny światowej wykonano szereg modernizacji, polegających np. na postawieniu dodatkowych schronów. Twierdza Poznań nie uczestniczyła na szerszą skalę w działaniach pierwszowojennych.

Grudziądz

Twierdza Graudenz powstała w celu zabezpieczenia dolnej Wisły i ochrony szlaków komunikacyjnych znajdujących się w tym rejonie. Budowa rozpoczęła się w 1776 r. i trwała do 1789 r. W okresie wojen napoleońskich, w 1807 r., mimo kilkumiesięcznego oblężenia, została ona utrzymana przez Prusy. Po kongresie wiedeńskim nie była rozbudowana i w 1872 r. oficjalnie ją zlikwidowano. W czasie I wojny światowej stacjonowały w niej jednak wojska niemieckie, w tym sztab 35. Dywizji.

Giżycko

Twiedza Boyen została wzniesiona, aby zabezpieczyć wschodnią granicę Prus. Decyzja odnośnie do jej budowy została podjęta w 1842 r. Prace trwały do 1856 r., przy czym w kolejnych latach wzniesiono jeszcze warsztaty artyleryjskie i prochowe. Twierdza Giżycko odegrała ważną rolę podczas działań na froncie wschodnim Wielkiej Wojny, gdyż jesienią 1914 r. jej załoga wykonała serię udanych kontruderzeń na jednostki 1. Armii gen. von Rennenkampfa, a także udzielała wsparcia wojskom niemieckim.

Kostrzyn nad Odrą

Twierdza Küstrin powstała na bazie wcześniejszych umocnień, datowanych już na XVI w. W latach 80. XIX w. stała się twierdzą fortową z rozmieszczonymi wokół miasta czterema fortami: Czarnów, Gorgast, Sarbinowo, Żabice. Tuż przed wybuchem I wojny światowej na terenie twierdzy zbudowano jeszcze kilka mniejszych schronów. W trakcie działań wojennych nie odegrała ona znaczącej roli.

Giżycka Pozycja Polowa (Lötzener Feldstellung)

Ten zespół umocnień powstał po zakończeniu bitwy zimowej nad jeziorami mazurskimi. Wprawdzie nie można go uznać za odrębną twierdzę, ale stanowił ważne wsparcie dla twierdz pruskich. Składał się z już wcześniej istniejących polowych Punktów Oporu, które zostały dodatkowo wzmocnione fortyfikacjami stałymi, takimi jak schrony piechoty i pogotowia oraz wartownie.

Twierdze rosyjskie

Brześć Litewski

Twierdza Brzeska została zbudowana w latach 1833–1842 u ujścia rzeki Muchawiec do Bugu. Początkowo miała charakter piętrowej cytadeli oraz zewnętrznych obwarowań, tzw. przedmościa, jednak począwszy od 1869 r. zaczęto wznosić szereg fortyfikacji bardziej oddalonych od jej rdzenia. Składały się one z fortów rozmieszczonych w dwóch liniach. W trakcie I wojny światowej Twierdza Brzeska została zdobyta przez wojska austro-wegierskie po 2-dniowym oblężeniu (stało się to w 1915 r.), a w jej kasynie oficerskim w 1918 r. podpisano traktat kończący wojnę między Rosją a Państwami Centralnymi.

Kowno

Decyzja o budowie Twierdzy Kowieńskiej została podjęta przez cara Aleksandra II w 1879 r. Miała ona ogromne znaczenie w rosyjskim systemie obronnym, gdyż blokowała najkrótszą drogę z Prus Wschodnich do Moskwy. Docelowo miała składać się z wewnętrznego i zewnętrznego pierścienia fortów, jednak z uwagi na wybuch I wojny światowej plan ten nie został całkowicie zrealizowany. Mimo zastosowania nowoczesnych rozwiązań, w tym stalowych kopuł obserwacyjnych, Twierdza Kowno została zdobyta przez Niemców w 1915 r.

Grodno

Plany ufortyfikowania Grodna pojawiły się w 1887 r. Przystąpiono wówczas do budowy umocnień, które miały chronić przeprawy przez Niemen. Składały się one z siedmiu fortów zlokalizowanych na obu brzegach rzeki. Już w momencie budowy były jednak przestarzałe i nie odegrały znaczącej roli w walkach.

Osowiec

Twierdza Osowiec miała bronić linii kolejowej Białystok – Królewiec. Budowa rozpoczęła się na mocy decyzji cara Aleksandra II z 1873 r. i trwała od 1882 do 1887 r. Twierdza składała się z czterech fortów. Nigdy nie została zdobyta, jednak na podstawie rozkazu dowództwa rosyjskiego z dnia 23 sierpnia 1915 r. jej załoga została ewakuowana.

Modlin

Twierdza Modlin, której budowę rozpoczęto w 1806 r. z rozkazu Napoleona Bonapartego, została ulokowana około 30 km na północny-zachód od Warszawy. W latach 1832–1883 doszło do jej pierwszej rozbudowy, w ramach której wzniesiono koszary obronne. Po 1883 r. z kolei do istniejących umocnień dodano pierścień ośmiu fortów. Mimo potężnych fortyfikacji, Twierdza Modlin padła w dniu 20 sierpnia 1915 r.

Dęblin

Budowę Twierdzy Dęblin rozpoczęto po zakończeniu powstania listopadowego. Początkowo miała pełnić funkcje policyjne, jednak od 1878 r. zaczęto ją uzupełniać systemem fortów obronnych. W trakcie I wojny światowej jej zadaniem było zabezpieczenie przepraw na Wiśle. W jej pobliżu toczyły się ciężkie walki. Twierdza Dęblin nie została zdobyta przez Państwa Centralne, ale żołnierze rosyjscy, na rozkaz dowództwa, zostali zmuszeni do jej opuszczenia.

Warszawski Rejon Umocniony

Warto tutaj wspomnieć jeszcze o Warszawskim Rejonie Umocnionym, który składał się z systemu silnie ufortyfikowanych obiektów. Były to zarówno twierdze (Modlin, Warszawa i Zegrze), jak i forty (spośród planowanych siedmiu ostatecznie zbudowano tylko cztery – Beniaminów, Dębe, Kawęczyn, Wawer).

Twierdze austro-węgierskie

Przemyśl

To jedna z największych twierdz europejskich, które brały udział w zmaganiach pierwszowojennych. Decyzja dotycząca jej budowy została podjęta w 1871 r. Tuż przed wybuchem Wielkiej Wojny Twierdza Przemyska składała się z siedemnastu fortów głównych. W trakcie konfliktu w jej bezpośrednim sąsiedztwie toczyły się wyjątkowo ciężkie walki. Była oblężona trzykrotnie, przy czym za drugim razem została zdobyta przez Rosjan, a za trzecim odbiły ją wojska austro-węgierskie.

Kraków

Budowa Twierdzy Kraków trwała (z przerwami) od 1849 do 1916 r. Początkowo wzniesiono 4 forty, które z czasem uzupełniono kolejnymi obiektami obronnymi, w tym fortami artyleryjskimi oraz pancernymi. W trakcie I wojny światowej nie odegrała ona znaczącej roli w walkach, choć załogi poszczególnych fortów prowadziły działania osłonowe, a obiekty twierdzy stały się zapleczem logistycznym dla wojsk niemieckich i austro-węgierskich.

Bibliografia

1. Łukasik H, Twierdza Kraków w czasie I wojny światowej, [w:] Rola Krakowa w odzyskaniu niepodległości. Znaczenie Rady regencyjnej w uformowaniu ustroju państwa polskiego, red. M. Jabłoński, Małopolskie Centrum Edukacji „MEC”, Kraków 2017, s. 99–108.
2. Michalscy G. i Ł., Szkoły fortyfikacyjne rosyjska i niemiecka na ziemiach polskich przed I wojną światową  – indywidualna adaptacja założeń uniwersalnych Zadania ochrony wartości  szczególnych fortyfikacji nowoczesnej, [w:] Fortyfikacje nowożytne w Polsce  – badania, realizacje, projekty. Zagospodarowanie do współczesnych funkcji, red. L. Narębski, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2013, s. 39–50.
3. Mikulski M.J., Austro-węgierskie fortyfikacje polowe w Galicji i Królestwie Kongresowym w latach 1914–1916,  
4. Voitovych L., Kryvyziuk L., Evolution of European Fortification in 1850 – 1914, „East European Historical Bulletin” 2022, no. 25, s. 80–91.
5. Żywiczyński A.S., Przeobrażenia form obronnych umocnień budowanych wokół Wielkich Jezior Mazurskich od 1784 do 1944 roku, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski” 2023, nr 15, s.39–59.