Umocnienia pruskie, które były wznoszone przed I wojną światową na wypadek ataku ze strony Rosji, składały się nie tylko z twierdz, takich jak Boyen. Ważne miejsce w ich ramach zajmowały również inne zespoły fortyfikacji. Wśród nich znajdowały się Pozycja Jezior Mazurskich oraz Giżycka Pozycja Polowa.
Geneza i zadania pruskich pozycji obronnych na Mazurach
Doceniając naturalne walory obronne krainy Wielkich Jezior Mazurskich, Królestwo Prus już od 1784 r. zaczęło umacniać ten rejon za pomocą różnorodnych obiektów fortyfikacyjnych. Jako pierwszy, w latach 1784–1786, powstał Fort Lyck. Zlokalizowano go na Czarcim Ostrowie, a więc wyspie na Jeziorze Śniardwy. W kolejnych latach organizowano ochronę przesmyków zlokalizowanych między poszczególnymi jeziorami, instalując w nich Punkty Oporu (w okolicach Giżycka, Mikołajek i Rucianego-Nidy), a także wznoszono silnie ufortyfikowane twierdze, z Boyen na czele.
Uzupełnieniem tego systemu miały stać się pozycje polowe i stałe tworzone wokół szlaku wodnego jezior mazurskich. Ich zadania sprowadzały się do:
- wzmocnienia obronności Prus Wschodnich – miały one stanowić wsparcie dla Twierdzy Boyen i pomóc zatrzymać spodziewaną ofensywę rosyjską w głąb Niemiec przy wykorzystaniu stosunkowo szczupłych sił; przewidywano, że przeciwnik może mieć nawet dwukrotną przewagę liczebną, dlatego stworzenie rozbudowanych fortyfikacji miało zasadnicze znaczenie dla obrony wschodniej granicy Niemiec;
- podzielenia sił rosyjskich w celu osłabienia ich zdolności bojowych i podjęcia próby rozbicia obu nacierających armii – 1. („Niemen” – północnej) gen. Paula von Rennenkampfa oraz 2. („Narew” – południowej) gen. Aleksandra Samsonowa;
- ochrony szlaków komunikacyjnych, zarówno drogowych, jak i kolejowych – przez omawiany teren przebiegała mająca strategiczne znaczenie Wschodniopruska Kolej Północna i Południowa.
Umiejscowienie poszczególnych umocnień było determinowane warunkami terenowymi. Jeziora mazurskie wraz z okalającymi je kompleksami leśnymi, a także linią rzeki Dejmy (znajdującą się na północy) i Puszczą Piską (zlokalizowaną od południa i południowego-wschodu) w zasadzie narzucały wojskom rosyjskim kierunki ewentualnego pochodu w głąb Prus Wschodnich. W dużym stopniu ułatwiło to planistom pruskim podejmowanie decyzji o rozmieszczeniu poszczególnych elementów mazurskich pozycji obronnych.
Należy dodać, że stanowiły one część szerszego systemu obronnego zlokalizowanego wokół jezior. Złożyły się na niego również obiekty przeznaczone do ochrony linii kolejowych, a także wzniesione tuż przed I wojną światową Szczycieńska Pozycja Leśna (Ortelsburger Waldstellung – ciągnęła się na linii Ruciane-Nida – Szczytno) oraz fortyfikacje przesmyku giżyckiego (Inselgelände – objęły 4 schrony piechoty, 4 artyleryjskie, 3 amunicyjne i 4 obserwacyjne).
Budowa Pozycji Jezior Mazurskich
Pierwsze plany z tym związane pojawiły się w 1898 r. Podjęto wówczas prace nad koncepcją Pozycji Jezior Mazurskich (Masurische Seenstellung). W czasie I wojny światowej jej celem stało się zatrzymanie ofensywy armii „Narew”. Ostateczny projekt został zaakceptowany rozporządzeniem gabinetowym z 8 kwietnia 1899 r.
Budowa pozycji trwała do 1914 r. W tym czasie wykonano szereg polowych Punktów Oporu Piechoty (Infanterie Stützpunkte). Najwcześniej powstały one przy Kanale Kula oraz w Mikołajkach, Zielonym Gaju, Szymonce, Guziance i Rucianem-Nidzie. Poza tym wykonano umocnienia tzw. „Wyspy Giżyckiej”, które znajdowały się wokół Twierdzy Boyen. Składały się na nie polowe stanowiska dla pięciu baterii artylerii oraz czterech dział piechoty. W 1906 r. przeniesiono na nie całą artylerię twierdzową. W latach 1913–1914 zostały one uzupełnione betonowymi schronami (czterema piechoty, czterema artyleryjskimi i trzema amunicyjnymi), a także czterema schronami obserwacyjnymi.
Budowa Giżyckiej Pozycji Polowej
Kampania jesienno-zimowa na przełomie 1914 i 1915 r. dowiodła przydatność dla powstrzymania ofensywy rosyjskiej i dokonania kontrataku już nie tylko wielkich twierdz pierścieniowych, ale też fortyfikacji rozproszonych pod postacią Pozycji Jezior Mazurskich. Doceniając jej znaczenie, Niemcy zdecydowali się zastąpić większość spośród polowych obiektów umocnieniami stałymi. Proces ten, rozpoczęty decyzją szefa sztabu 8. Armii gen. Ericha Ludendorffa, trwał od wiosny 1915 r. W ten sposób powstała Giżycka Pozycja Polowa (Lötzener Feldstellung).
W jej ramach stworzono 50 Punktów Oporu – 38 na odcinku wschodnim i 12 na zachodnim. Rozmieszczono je na wszystkich przesmykach pomiędzy jeziorami mazurskimi. Patrząc od wschodu, dotyczyło to linii jezior Śniardwy – Tyrkło – Buwełno – Wojnowo – Kruklin – Gołdopiwo – Pozezdrze – Stręgiel, a od zachodu linii jezior
Dejguny – Dobskie – Iławskie – Guber – Ryńskie.
Obiekty wchodzące w skład Pozycji Jezior Mazurskich oraz Giżyckiej Pozycji Polowej
Pozycję Jezior Mazurskich stanowiły schrony dla żołnierzy oraz stanowiska strzeleckie i artyleryjskie, które były uzupełnione systemem dróg, wąskotorowej kolei polowej oraz łączności telefonicznej. Tworzone były przy wzięciu pod uwagę długości frontu oraz głębokości jego obrony. Początkowo budowano je według odgórnie ustalonych zasad, jednak później, po wybuchu I wojny światowej, dostosowywano je nie tylko do warunków terenowych, ale też charakteru prowadzonych działań militarnych.
Punkty Oporu Pozycji Jezior Mazurskich nie miały stałej załogi – były obsadzane w trybie mobilizacyjnym. Składały się z:
- standardowych dzieł piechoty (Infanteriewerk) – w obrębie wału każdego z nich znajdował się lekki schron o konstrukcji betonowej, który był przeznaczony dla jednego lub dwóch plutonów żołnierzy;
- baterii dział z narysem w kształcie klina bądź w układzie liniowym – w każdej lokowano ziemne stanowisko działowe, schron działowni oraz stanowisko strzeleckie.
Jeśli chodzi o Giżycką Pozycję Polową, każdy Punkt Oporu był tworzony przeważnie przez:
- 2 schrony piechoty – w jednym mogło pomieścić się 80 żołnierzy;
- 1 schron pogotowia – dla 40 żołnierzy;
- wartownię – dla 20 żołnierzy.
Poza tym w niektórych Punktach Oporu umieszczonych na odcinku wschodnim znalazły się również schrony obserwacyjne artylerii.
Udział Pozycji Jezior Mazurskich i Giżyckiej Pozycji Polowej w działaniach pierwszowojennych
W sierpniu 1914 r. siły rosyjskie wdarły się na teren Prus Wschodnich. Niemcom udało się jednak stworzyć skuteczną obronę i powstrzymać ofensywę, w czym spory udział miały umocnienia Pozycji Jezior Mazurskich. Odegrały one ważną rolę między innymi podczas pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi w dniach 6–15 września 1914 r., w wyniku której Rosjanie zostali wyparci poza granice Prus Wschodnich.
Ponownie pojawili się oni na tym terenie już w listopadzie 1914 r. Aż do lutego 1915 r., a więc do momentu wycofania się sił rosyjskich z Prus Wschodnich, Pozycja Jezior Mazurskich była trzonem obrony frontu mazurskiego. Stworzona na jej bazie Giżycka Pozycja Polowa wprawdzie nie odegrała tak znaczącej roli w walkach, to jednak nadal stanowiła ważny element obronny na północnym odcinku frontu wschodniego.
Dalsze losy mazurskich pozycji obronnych
Giżycka Pozycja Polowa była utrzymywana w gotowości bojowej do 1917 r. Koniec I wojny światowej nie oznaczał zatrzymania wzmacniania przez Niemców ochrony krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Świadomość możliwości powtórzenia się sytuacji z I wojny światowej, gdy Rosja zaatakowała Prusy Wschodnie, determinowała podejmowanie decyzji o wznoszeniu na tym obszarze kolejnych fortyfikacji.
W okresie międzywojennym, do 1933 r., skupiano się głównie na modernizowaniu oraz uzupełnianiu istniejących umocnień. Odbywało się to wbrew zakazom traktatu wersalskiego. Później zaczęto budować nowe zespoły obiektów. Najważniejsze z nich to Trójkąt Lidzbarski (Heilsberger Dreieck), Giżycki Rejon Umocniony (Befestigung Raum Lötzen) oraz Pozycja Olsztynecka (Hohensteiner Stellung).
Także w czasie II wojny światowej Niemcy fortyfikowali rejon jezior mazurskich. Było to szczególnie ważne z uwagi na to, że w jego pobliżu przebiegała nowa granica z Rosją. Na podstawie dyrektywy Oberkommando des Heeres z 30 stycznia 1940 r. powstała Wschodniopruska Pozycja Obronna (Ostpreuflen Schutzstellung), która została podzielona na 3 odcinki. W związku z przygotowywaniem agresji Niemiec na Rosję jej budowa nie została ukończona.
Wiosną 1944 r., w obliczu szybkiego pochodu Armii Czerwonej, dokonano jednak jej wzmocnień. Walki w rejonie, w którym znajdowała się Wschodniopruska Pozycja Obronna, toczyły się od października 1944 r. do stycznia 1945 r. Same fortyfikacje, wobec groźby oskrzydlenia Wehrmachtu, zwykle porzucano bez walki. Warto dodać, że większość mazurskich pozycji obronnych uległa zniszczeniu. Zachowane elementy stanowią jednak świadectwo ogromnego rozmachu całego przedsięwzięcia.
Bibliografia:
- Karczewski M., Archeologia I wojny światowej. Giżycka Pozycja Polowa. Problemy badawcze i konserwatorskie, [w:] Materiały do archeologii Warmii i Mazur. Tom 2, pod red. S. Wadyla, M. Karczewskiego, M. Hoffmana, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego – Wydział Historyczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku – Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Warszawa – Białystok – Olsztyn 2018, s. 51–68.
- Kempa R., Fortyfikacje Pozycji Jezior Mazurskich i Giżyckiej Pozycji Polowej w krajobrazie powiatu giżyckiego, [w:] Dziedzictwo Wielkiej Wojny w krajobrazie powiatu giżyckiego, red. R. Kempa, Towarzystwo Miłośników Twierdzy Boyen, Giżycko 2015, s. 123–143.
- Kempa R., Twierdza „Boyen” i Pozycja Jezior Mazurskich w kampanii wschodniopruskiej (2 sierpnia – 15 września 1914 r.), [w:] Fortyfikacje w działaniach wojennych frontu wschodniego Wielkiej Wojny 1914-1915, red. R. Kempa, Towarzystwo Miłośników Twierdzy Boyen – Centrum Promocji i Informacji Turystycznej, Giżycko 2017, s. 137–165.
- Żywiczyński A., Przeobrażenia form obronnych umocnień budowanych wokół Wielkich Jezior Mazurskich od 1784 do 1944 roku, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski” 2023, nr 15, s.39–59.
- Żywiczyński A., Trwałe zmiany w krajobrazie Mazur na przykładzie Giżyckiej Pozycji Polowej, [w:] Archaeologica Hereditas. Konserwacja zapobiegawcza środowiska. 5. Dziedzictwo militarne, pod red. W. Borkowskiego, W. Brzezińskiego i J. Wysockiego, Państwowe Muzeum Archeologiczne – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2017, s. 199–206.
- Żywiczyński A., Wschodniopruska pozycja obronna – historia, stan zachowania, badania i zagospodarowanie do celów turystycznych, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego” 2014, nr 20, s. 151–164.
