Część III. Ostatnia decyzja cesarza

Lipcowy kryzys 1914

Po zamachu w Sarajewie Europa nie pogrążyła się od razu w wojnie. Przez kilka tygodni trwała intensywna gra dyplomatyczna, podczas której przywódcy największych mocarstw próbowali ocenić sytuację i zdecydować, jak daleko są gotowi się posunąć. Ten okres, trwający od końca czerwca do początku sierpnia 1914 roku, przeszedł do historii jako kryzys lipcowy.

W Wiedniu coraz większe wpływy zdobywali zwolennicy zdecydowanych działań przeciwko Serbii. Szczególnie aktywni byli minister spraw zagranicznych Leopold Berchtold oraz szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf. Obaj od lat uważali Serbię za główne zagrożenie dla stabilności monarchii i byli przekonani, że po zamachu Austro-Węgry nie mogą pozwolić sobie na bierność.

Kluczowe znaczenie miało jednak stanowisko Niemiec. Na początku lipca Wilhelm II oraz niemieckie kierownictwo państwa zapewnili Austro-Węgry o pełnym poparciu, nawet jeśli konflikt z Serbią doprowadziłby do konfrontacji z Rosją. Dla władz w Wiedniu był to niezwykle ważny sygnał. Monarchia Habsburgów nie należała już do najpotężniejszych państw Europy i bez wsparcia Berlina znacznie ostrożniej podchodziłaby do ryzyka wojny.

23 lipca Serbia otrzymała ultimatum zawierające szereg żądań, które miały zostać spełnione w ciągu zaledwie 48 godzin. Część warunków była wyjątkowo surowa i ingerowała w wewnętrzne sprawy państwa serbskiego. Belgrad zgodził się na większość punktów, jednak odrzucił te, które naruszały jego suwerenność.

Dla wielu europejskich polityków odpowiedź Serbii mogła stać się podstawą dalszych negocjacji. W Wiedniu uznano jednak, że nie jest wystarczająca. 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę.

Na wydarzenia szybko zareagowała Rosja. Car Mikołaj II nie chciał dopuścić do całkowitego upokorzenia Serbii i rozpoczął przygotowania mobilizacyjne. Z kolei Niemcy, związane sojuszem z Austro-Węgrami, zaczęły przygotowywać się do własnych działań wojennych. W ciągu kilku dni lokalny konflikt na Bałkanach przekształcił się w kryzys obejmujący największe mocarstwa Europy.

W centrum tych wydarzeń znajdował się Franciszek Józef. Choć nie uczestniczył w każdej rozmowie dyplomatycznej i nie był inicjatorem wszystkich działań, to właśnie jego podpis był niezbędny do podejmowania najważniejszych decyzji. Po sześćdziesięciu sześciu latach panowania cesarz stanął przed pytaniem, czy obrona prestiżu monarchii jest warta ryzyka wojny, której skutków nikt nie potrafił przewidzieć.

Czy Franciszek Józef chciał wojny?

Wbrew późniejszym opiniom Franciszek Józef nie był człowiekiem marzącym o wielkiej wojnie. Przez większość swojego panowania starał się przede wszystkim utrzymać stabilność monarchii Habsburgów oraz chronić ją przed rewolucjami, buntami i konfliktami mogącymi zagrozić jej istnieniu. Nie oznaczało to jednak, że był pacyfistą. W jego przekonaniu państwo miało obowiązek bronić swojego prestiżu, granic i pozycji międzynarodowej. Gdy uważał, że interesy Austro-Węgier są zagrożone, nie wykluczał użycia siły. Wojna nie była dla niego celem samym w sobie, lecz jednym z narzędzi polityki.

Z biegiem lat coraz częściej obserwował jednak, jak świat wymyka się zasadom, w które wierzył od młodości. Rosły napięcia narodowe, rywalizacja mocarstw przybierała na sile, a Bałkany stawały się miejscem kolejnych kryzysów. Franciszek Józef chciał zachować pokój, ale jeszcze bardziej chciał zachować swoje imperium.

Latem 1914 roku doskonale zdawał sobie sprawę, że sytuacja jest niebezpieczna. Wiedział, że Rosja może stanąć po stronie Serbii, a lokalny konflikt szybko przekształcić się w wojnę o znacznie szerszym zasięgu. Otrzymywał raporty dyplomatów, wojskowych i ministrów ostrzegających przed możliwymi konsekwencjami eskalacji. Jednocześnie coraz częściej słyszał argumenty, że brak zdecydowanej reakcji po zamachu w Sarajewie zostanie odebrany jako oznaka słabości monarchii. Szczególnie mocno naciskali wojskowi, którzy od lat postrzegali Serbię jako zagrożenie dla integralności państwa.

Znaczenie miało również stanowisko Niemiec. Zapewnienie Wilhelma II o pełnym wsparciu sprawiło, że ryzyko konfliktu wydawało się mniejsze, niż było w rzeczywistości. Franciszek Józef nie należał do ludzi podejmujących decyzje pod wpływem emocji, ale ostatecznie uznał, że obrona autorytetu i pozycji Austro-Węgier jest ważniejsza niż niepewność związana z przyszłością.

Czy się wahał? Prawdopodobnie tak. Nie ma jednak dowodów na to, by próbował powstrzymać swoich ministrów lub wojskowych przed realizacją planu uderzenia na Serbię. Ostatecznie zaakceptował kurs prowadzący do wojny, która w ciągu kilku tygodni objęła niemal całą Europę.

Czy Franciszek Józef I mógł zatrzymać wybuch I wojny światowej?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez historyków badających początki I wojny światowej.

Argumenty przemawiające za tym, że Franciszek Józef mógł zapobiec wojnie, wydają się oczywiste.

• Był monarchą posiadającym ogromny autorytet i szerokie kompetencje.
• Bez jego zgody nie doszłoby do wysłania ultimatum ani wypowiedzenia wojny Serbii. Gdyby zdecydowanie opowiedział się za negocjacjami, wydarzenia mogły potoczyć się inaczej.

Zwolennicy przeciwnego stanowiska zwracają jednak uwagę na szerszy kontekst. W 1914 roku Europa była systemem wzajemnych sojuszy, napięć i rywalizacji mocarstw. Austro-Węgry obawiały się rozpadu państwa, Niemcy wspierały działania Wiednia, Rosja nie chciała porzucić Serbii, a nacjonalizm na Bałkanach osiągnął poziom niespotykany wcześniej. Nawet gdyby cesarz próbował zatrzymać eskalację, nie miał gwarancji, że kryzys nie wybuchnie ponownie kilka miesięcy później.

Prawda prawdopodobnie leży pośrodku. Franciszek Józef nie był bezwolnym obserwatorem wydarzeń, ale też nie kontrolował wszystkich procesów zachodzących w Europie. Był jednym z najważniejszych uczestników kryzysu, jednak niejedynym odpowiedzialnym za jego tragiczny finał.

Ostatnie lata cesarza Franciszka Józefa

Po wybuchu wojny Franciszek Józef pozostał wierny swoim wieloletnim przyzwyczajeniom. Mimo podeszłego wieku nadal regularnie pracował, przyjmował raporty i uczestniczył w podejmowaniu najważniejszych decyzji państwowych. Wojna pochłaniała jednak coraz więcej ludzi i zasobów, a sytuacja monarchii stawała się coraz trudniejsza.

W chwili wybuchu konfliktu cesarz miał osiemdziesiąt cztery lata. Był jednym z najstarszych panujących monarchów świata i symbolem epoki, która właśnie odchodziła w przeszłość. Coraz częściej mówiło się, że wraz z nim kończy się także stary porządek polityczny Europy.

21 listopada 1916 roku Franciszek Józef zmarł w pałacu Schönbrunn w Wiedniu. Panował niemal sześćdziesiąt osiem lat – dłużej niż większość europejskich monarchów XIX i początku XX wieku. Tron objął jego prabratanek Karol I, który odziedziczył państwo znajdujące się w samym środku wyniszczającej wojny.

Koniec starej Europy

Franciszek Józef nie doczekał końca konfliktu ani rozpadu monarchii Habsburgów. Nie zobaczył, jak w 1918 roku z mapy Europy znikają Austro-Węgry, a na ich miejscu powstają nowe państwa narodowe.

Przez całe życie wierzył w wartości, które ukształtowały XIX wiek: znaczenie dynastii, równowagę sił między mocarstwami oraz stabilność wielonarodowych imperiów. Gdy obejmował tron w 1848 roku, wydawało się, że taki porządek będzie trwał jeszcze przez pokolenia. Gdy umierał w 1916 roku, świat ten właśnie się rozpadał.

Historia Franciszka Józefa jest czymś więcej niż biografią jednego człowieka. To opowieść o końcu pewnej epoki. O cesarzu, który przez niemal siedemdziesiąt lat próbował utrzymać w jedności ogromne imperium, a ostatecznie stał się świadkiem początku jego upadku. Wraz z jego śmiercią odchodziła także stara Europa – świat monarchów, dynastii i politycznych zasad, które przez stulecia kształtowały losy kontynentu.

Najczęściej zadawane pytania

Kim był Franciszek Józef I?

Franciszek Józef I był cesarzem Austrii od 1848 roku oraz królem Węgier od 1867 roku. Panował przez niemal 68 lat, co czyni go jednym z najdłużej rządzących monarchów w historii Europy. Był przedstawicielem dynastii Habsburgów i ostatnim wielkim władcą Austro-Węgier.

Jak długo panował Franciszek Józef?

Panował od 1848 do 1916 roku, czyli przez 67 lat i 355 dni. Było to jedno z najdłuższych panowań w dziejach Europy.

Kim był Franciszek Ferdynand dla Franciszka Józefa?

Franciszek Ferdynand był bratankiem Franciszka Józefa. Był synem arcyksięcia Karola Ludwika, młodszego brata cesarza. Po śmierci arcyksięcia Rudolfa został następcą tronu Austro-Węgier.

Czy Franciszek Józef i Sisi byli szczęśliwym małżeństwem?

Choć ich historia zaczęła się jak romantyczna opowieść, z czasem małżonkowie coraz bardziej się od siebie oddalali. Cesarz był przywiązany do obowiązków i życia dworskiego, podczas gdy Sisi nie znosiła sztywnej etykiety wiedeńskiego dworu i większość czasu spędzała w podróżach.

Dlaczego Austro-Węgry miały problemy z utrzymaniem jedności?

Monarchia Habsburgów była państwem wielonarodowym. W jej granicach żyli m.in. Austriacy, Węgrzy, Czesi, Polacy, Chorwaci, Rumuni i Serbowie. Rosnące ruchy narodowe sprawiały, że coraz więcej grup domagało się większej autonomii lub niepodległości.

Czy Franciszek Józef chciał wybuchu I wojny światowej?

Większość historyków uważa, że nie dążył do wojny za wszelką cenę. Był jednak przekonany, że monarchia musi odpowiedzieć na zamach w Sarajewie, aby zachować swój autorytet. Ostatecznie zaakceptował działania, które doprowadziły do wybuchu konfliktu.

Jaką rolę odegrał Franciszek Józef w wybuchu I wojny światowej?

Jako cesarz Austro-Węgier zatwierdził ultimatum skierowane do Serbii oraz decyzję o rozpoczęciu działań wojennych. Nie był jedyną osobą odpowiedzialną za rozwój wydarzeń, ale należał do grona przywódców podejmujących kluczowe decyzje latem 1914 roku.

Kiedy zmarł Franciszek Józef I?

Franciszek Józef zmarł 21 listopada 1916 roku w pałacu Schönbrunn w Wiedniu. Miał 86 lat i panował niemal do ostatnich dni życia.

Czy Franciszek Józef doczekał końca I wojny światowej?

Nie. Cesarz zmarł dwa lata przed zakończeniem wojny. Nie zobaczył ani rozpadu Austro-Węgier, ani końca dynastii Habsburgów jako jednej z najważniejszych sił politycznych Europy.

Kiedy rozpadły się Austro-Węgry?

Austro-Węgry rozpadły się jesienią 1918 roku, pod koniec I wojny światowej. Klęski militarne, kryzys gospodarczy oraz rosnące dążenia niepodległościowe poszczególnych narodów sprawiły, że monarchia Habsburgów przestała istnieć. Na jej miejscu powstały lub odrodziły się m.in. Austria, Węgry, Czechosłowacja oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Czy Austro-Węgry wygrały I wojnę światową?

Nie. Austro-Węgry należały do państw centralnych walczących u boku Niemiec, Imperium Osmańskiego i Bułgarii. W 1918 roku państwa centralne poniosły klęskę, a monarchia Habsburgów rozpadła się jeszcze przed formalnym zakończeniem wojny.

Kto zastąpił Franciszka Józefa po jego śmierci?

Po śmierci Franciszka Józefa 21 listopada 1916 roku tron objął jego prabratanek, cesarz Karol I Habsburg. Był ostatnim władcą Austro-Węgier. Próbował zakończyć wojnę i przeprowadzić reformy państwa, jednak nie zdołał powstrzymać rozpadu monarchii w 1918 roku. Po upadku Austro-Węgier udał się na wygnanie, a dynastia Habsburgów utraciła władzę.

Bibliografia

1. Beller S., Francis Joseph, Longman, London 1996.
2. Judson P. M., The Habsburg Empire. A New History, Harvard University Press, Cambridge 2016.
3. MacMillan M., The War That Ended Peace. The Road to 1914, Random House, New York 2013.
4. Clark C., The Sleepwalkers. How Europe Went to War in 1914, HarperCollins, London 2012.
5. Williamson S. R., Austria-Hungary and the Origins of the First World War, Macmillan, London 1991.
6. Crankshaw E., The Fall of the House of Habsburg, Penguin Books, London 1983.
7. Palmer A., Twilight of the Habsburgs. The Life and Times of Emperor Francis Joseph, Atlantic Monthly Press, New York 1994.
8. Encyclopaedia Britannica, „Francis Joseph”, dostęp: https://www.britannica.com/biography/Franz-Joseph
9. Encyclopaedia Britannica, „Austria-Hungary”, dostęp: https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary

Część I. Cesarz starej Europy
Część II. Europa Franciszka Józefa