W Grodnie znajdują się pozostałości jednej z twierdz wzniesionych przez Rosjan przed I wojną światową. Miała ona stanowić ważny punkt obronny zachodnich granic Imperium Rosyjskiego, jednak z tych planów niewiele wyszło. Mimo tego warto prześledzić dzieje Twierdzy Grodno, szczególnie że wzięła ona udział w walkach pierwszowojennych.
Położenie i funkcje Twierdzy Grodno
Już w okresie wczesnego średniowiecza dostrzeżono strategiczną rolę Grodna. Decydowało o tym jego położenie nad Niemnem, na którym można było oprzeć działania defensywne, jak również na ważnym szlaku handlowym prowadzącym z Mazowsza do Nowogródka i dalej do Moskwy. Nie dziwi więc, że o obszar ten toczyły się intensywne walki między Litwinami i Rusinami, a później również Krzyżakami i Polakami.
Twierdza Grodno w zamierzeniu miała stać się częścią strefy obronnej zlokalizowanej wokół Niemna. W razie ataku na terytorium rosyjskie planowano koordynować działania militarne z umocnieniami znajdującymi się w Kownie i Olicie. Sama Twierdza Grodzieńska miała za zadanie:
- zabezpieczyć i zablokować szlaki komunikacyjne na ich skrzyżowaniu z Niemnem, zarówno drogowe (szosa prowadząca z Augustowa i Osowca do Lidy), jak i kolejowe (linia Petersburg–Warszawa);
- ochronić przeprawy na Niemnie;
- ułatwić swobodę działania wojsk rosyjskich w obliczu operacji obronnych bądź zaczepnych – warto pamiętać, że plany wojenne Rosji uległy diametralnej zmianie w 1913 r., gdy zamiast defensywnego, przyjęto wariant ofensywny;
- stanowić wsparcie dla oddziałów polowych w trakcie walk.
Twierdza Grodno miała odegrać również ważną rolę aprowizacyjną. Jej budynki miały służyć do przechowywania zaopatrzenia dla żołnierzy rosyjskich przebywających na północnym odcinku frontu wschodniego. Poza tym, poprzez kontrolę szlaków komunikacyjnych, miała ona ułatwić dowóz żywności czy amunicji na linię walk. Przeznaczono ją również na miejsce zakwaterowania i szkolenia dla jednostek zmierzających na front.
Historia Twierdzy Grodno
Mimo tego, że Twierdzę Grodno zaczęto wznosić w XIX w., to jednak podstawę dla niej stanowiły wcześniejsze umocnienia. Warto prześledzić ich stopniowy rozwój.
Rozwój umocnień w Grodnie do XVIII w.
W 983 r. wielki książę kijowski Włodzimierz I Wielki podbił bałtyckie plemiona Jaćwingów, ustanawiając tym samym kontrolę nad Sudovią (obszarem między Niemnem a Narwią) i otwierając kupcom drogę do Morza Bałtyckiego. Prawdopodobnie wówczas powstała osada Gorodens, w której pobierano daniny od przepływających statków.
Samo Grodno zostało po raz pierwszy wzmiankowane w ruskiej kronice „Powieść minionych lat” z 1127 r. To właśnie w XII w. pojawiły się w nim pierwsze fortyfikacje obronne, składające się z kompleksu zamkowego. W wiekach XIV–XVI Grodno otoczono kamiennymi murami, natomiast w wieku XVII powstały umocnienia również poza granicami miasta.
Działania w kierunku stworzenia w Grodnie bardziej rozwiniętych, nowoczesnych fortyfikacji podjęto z końcem XVIII w. Zostały one rozpoczęte jeszcze przez Polaków – w 1792 r. na wałach obronnych ustawiono armaty. Zajęcie miasta przez wojska rosyjskie uniemożliwiło jednak dalszą rozbudowę umocnień.
Grodno znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. W 1801 r. stało się siedzibą nowo utworzonej guberni grodzieńskiej. W tym czasie powrócono do planów jego ufortyfikowania. W raporcie gen. Karla I. Oppermana z końca XVIII w. pojawiła się wzmianka o potrzebnie utworzenia w Grodnie twierdzy. Szereg opracowanych projektów, między innymi z 1810 i 1831 r., nie zostało jednak zrealizowanych, głównie ze względów finansowych. Do pomysłu utworzenia Twierdzy Grodno powrócono pod koniec XIX w.
Pierwszy etap budowy Twierdzy Grodzieńskiej (1887–1891)
W 1887 r. zatwierdzono plan budowy twierdzy. Był on realizowany w dwóch fazach.
- Pierwsza trwała w latach 1887–1889 i objęła wzniesienie pięciu fortów. Zostały one zlokalizowane na obu brzegach Niemna – na prawym zbudowano Fort nr 1, który został umiejscowiony najbliżej centrum miasta, a na lewym forty o numerach od 2 do 5. Planowano w nich umieścić 10 kompanii piechoty oraz 64 działa.
- Druga faza przypadła na lata 1889–1891. W jej ramach uzupełniono fortyfikacje znajdujące się na prawym brzegu Niemna o forty nr 6 i 7. Utworzyły one pozycję obronną północną.
Całkowita długość stworzonego pierścienia obrony, nazwanego Umocnioną Pozycją Grodzieńską, wyniosła 14 km. Tworzyły je wyłącznie forty o konstrukcji ziemnej, które w obliczu intensywnego rozwoju techniki oblężniczej, jaki miał miejsce w drugiej połowie i pod koniec XIX w., szybko stały się przestarzałe. Dlatego wkrótce podjęto prace nad unowocześnieniem twierdzy.
Drugi etap budowy Twierdzy Grodno (1912–1915)
Doświadczenia wojny rosyjsko-japońskiej z lat 1904–1905 wpłynęły na decyzję o rozbudowie umocnień znajdujących się na zachodnich rubieżach Imperium Rosyjskiego. Dotyczyło to również Grodna, w stosunku do którego planowano nie tyle rozbudowę twierdzy, ile jej wzniesienie od podstaw.
Projekt został zatwierdzony dekretem Mikołaja I w sierpniu 1912 r. Początkowo planowano zbudować:
- 16 fortów (oznaczonych numeracją rzymską), tym razem betonowych;
- 56 punktów obronnych (oporu), w tym 18 oznaczonych literami oraz 38 ponumerowanych;
- infrastrukturę uzupełniającą – baterie dział dużego kalibru, magazyny prochu, lotnisko, drogi forteczne.
Po skorygowaniu projektu poprzestano na wzniesieniu trzynastu fortów (9 – o numeracji od I do IX, na lewym, a 4, od numeru X do XIII, na prawym brzegu Niemna) i czterdziestu dwóch punktów obronnych (w tym dziewiętnastu oznaczonych literami i dwudziestu trzech ponumerowanych). Prace budowlane rozpoczęły się jeszcze w 1912 r. i, według przewidywań, miały potrwać do 1917 r. Cały projekt nie został jednak ukończony.
Twierdza Grodno przed wybuchem I wojny światowej
Projekt budowy Twierdzy Grodzieńskiej (w jego drugim etapie) okazał się zbyt ambitny, a przede wszystkim spóźniony. Pojawił się on, gdy sytuacja w Europie stawała się coraz bardziej napięta, co w każdej chwili groziło wybuchem konfliktu zbrojnego. Oczekiwanie, że aż do 1917 r. będą istniały dogodne warunki do budowy twierdzy, było mało realne.
Przykład Twierdzy w Kownie pokazał wprawdzie, że budowa fortyfikacji w trakcie działań wojennych była możliwa i miała sens. W przypadku Grodna zaważył jednak dodatkowy czynnik, a więc trudności ze sfinansowaniem całej inwestycji. Oczekiwano, że pochłonie ona aż 16 mln rubli. Była to kwota ogromna, niewątpliwie trudna do udźwignięcia, szczególnie w obliczu konieczności prowadzenia przez Rosjan intensywnych działań militarnych na froncie wschodnim.
Mimo wczesnego etapu prac budowlanych, już 23 sierpnia 1913 r. Grodno zostało ogłoszone twierdzą. Roboty początkowo skupiały się na wzniesieniu tymczasowych umocnień pośrednich, okopów oraz stanowisk artyleryjskich. Do momentu wybuchu I wojny światowej i na początku jej trwania prowadzono również prace betoniarskie, ale miały one ograniczony zakres. Warto podkreślić, że ostatecznie ani jeden fort czy punkt obronny nie zostały ukończone nawet w 50%.
Udział Twierdzy Grodno w walkach podczas I wojny światowej
Komendantem twierdzy mianowano gen. Michaiła N. Kajgorodowa. Podczas kampanii jesiennej w Prusach Wschodnich była ona bazą dla formującej się 10. Armii. W bezpośrednich walkach wzięła udział w lutym–marcu 1915 r. Zakończyły się one wyparciem Niemców.
Przez kilka następnych miesięcy twierdza znajdowała się poza linią frontu. W wyniku ofensywy niemieckiej w połowie sierpnia 1915 r. ponownie rozpoczęły się starcia o nią. Jej garnizon liczył wówczas 22 000 ludzi. Szczególnie zacięte boje toczyły się w pobliżu fortów nr III oraz IV.
Silny napór Niemców i powstałe w związku z tym ryzyko oskrzydlenia twierdzy spowodowały jej ewakuację przez Rosjan, która trwała od 20 sierpnia.Cały czas prowadzone były jednak walki. W ich trakcie, na początku września, Rosjanie wycofali się za Niemen, niszcząc większość umocnień znajdujących się na jego lewym brzegu. Do ostatnich starć, prowadzonych przy fortach nr XII oraz XIII, doszło 3 września. Do zakończenia wojny twierdza pozostała w posiadaniu Niemców. Podjęli oni działania mające na celu wzmocnienie jej siły obronnej, między innymi poprzez wzniesienie betonowych schronów i bunkrów.
Warto podkreślić, że pomimo niedokończonej budowy, Twierdza Grodno umożliwiła prowadzenie wprawdzie krótkotrwałych, ale intensywnych walk obronnych. Nie doprowadziły one jednak do osiągnięcia założonego celu, jakim było zatrzymanie niemieckiej ofensywy.
Twierdza Grodno po zakończeniu Wielkiej Wojny
W 1919 r. Twierdza Grodno została przekazana Polsce. Od połowy lat 20. XX w. nie stacjonował w niej garnizon i stopniowo niszczała. W trakcie II wojny światowej była wykorzystywana przez Rosjan w charakterze składu amunicji (dotyczyło to Fortu nr IV), a także jako miejsce egzekucji wykonywanych przez Niemcach na osobach przetrzymywanych w więzieniu w Grodnie (Fort nr II). Do obecnych czasów zachowały się pozostałości trzynastu fortów.
Źródła internetowe (w językach białoruskim i rosyjskim):
- https://elib.grsu.by/katalog/104289-162360.pdf
- https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/463-grodnenskaya-krepost-1
- https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/464-grodnenskaya-krepost-2
- https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/465-grodnenskaya-krepost-3
- https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/502-artilleriya-grodnenskoj-kreposti-organizatsiya-i-primenenie
- https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/konf/1ww/Pivovarchik.pdf
