Twierdza Osowiec wsławiła się wielomiesięczną obroną w trakcie oblężenia przez Niemców w 1915 r. oraz tym, że nigdy nie została zdobyta przez siły przeciwnika. Jak wyglądała geneza i budowa tego systemu fortyfikacyjnego? Z jakich umocnień się on składał?
Geneza Twierdzy Osowiec
Na podjęcie decyzji o budowie Twierdzy Osowiec wpłynęły doświadczenia wojny krymskiej z lat 1853–1856, która pokazała, że pod kątem militarnym Rosja znacznie ustępuje innym państwom europejskim, a także rosnące przekonanie o nieubłaganym konflikcie z Niemcami.
Na początku lat 70. XIX w. rosyjski Minister Spraw Wojskowych, gen. Dmitrij A. Milutin, wystąpił z programem inżynieryjnym, zakładającym ufortyfikowanie granicy północno-zachodniej i zachodniej. Jednym z jego elementów była Twierdza Osowiec. Jej wzniesienie postulował także gen. Mikołaj M. Obruczew w studium pt. „Uwagi o obronie Rosji” z 1873 r. Jego propozycje zostały zatwierdzone decyzją cara Aleksandra II z 12 marca 1873 r.
Prace przeciągnęły się jednak do początku lat 80. z uwagi na ogromne koszty inwestycji oraz wybuch wojny z Turcją. W 1882 r. gen. Milutin zaprezentował plan budowy, modernizacji oraz uzbrojenia fortyfikacji leżących na linii rzek Niemien-Biebrza-Narew-Bug-Wisła. Został on zatwierdzony 27 marca 1882 r., dzięki czemu rozpoczęto wznoszenie Twierdzy Osowiec.
Warto dodać, że doświadczenia wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1877–1878 w pewnym stopniu wpłynęły na ostateczny projekt budowy tej twierdzy. Przebieg oblężenia Plewny ukazał bowiem istotną rolę ognia karabinowego piechoty przy odpieraniu szturmów przeciwnika. Kwestię tę uwzględniono na przykład przy wznoszeniu Fortu I, w którym przewidziano dwupiętrową pozycję strzelecką piechoty.
Położenie twierdzy
Twierdzę Osowiec zlokalizowano nad Biebrzą, w niezwykle dogodnym do obrony terenie. To obszar, na którym znajdowały się:
- duże kompleksy bagien (na przykład Bagno Biebrzańskie na południowym zachodzie) oraz pasmo podmokłych łąk, które mogły mocno ograniczać możliwości ofensywne przeciwnika i utrudniać przemieszczanie się jego wojsk;
- pola wydmowe (tzw. „wyspa osowiecka”), wznoszące się do kilkunastu metrów nad poziomem bagien, które ułatwiały obserwację terenu;
- gęsty bór sosnowy, który pozwalał maskować pozycje obronne.
Obszar ten był ponadto dobrze skomunikowany z resztą Imperium Rosyjskiego. Przebiegała bowiem przez niego linia kolejowa i szosa Białystok-Grajewo oraz droga Grodno-Osowiec-Łomża.
Zadania Twierdzy Osowiec
Twierdza miała być istotnym elementem zabezpieczenia prawej flanki frontu rosyjskiego (na lewej znajdował się Modlin). Jej zadania sprowadzały się do:
- zabezpieczenia najdogodniejszej z militarnego punktu widzenia przeprawy na Biebrzy;
- obrony wysuniętego obszaru Królestwa Polskiego i zapobieżenia oskrzydleniu go ze strony Niemców;
- zatrzymania spodziewanego natarcia przeciwnika z kierunku Prus Wschodnich i stworzenia warunków do wykonania kontruderzenia.
Twierdza Osowiec miała być przygotowana do prowadzenia długotrwałej operacji obronnej. Jak pokazały wydarzenia pierwszowojenne, jej załoga zadanie to wypełniła.
Etapy budowy Twierdzy Osowiec
Za wznoszenie twierdzy odpowiadał projektant Fortu I, gen. inż. Rościsław W. Krassowski. Zanim przystąpiono do budowy, przymusowo wykupiono grunty, a z okolicznych terenów wysiedlono ludność.
Budowa trzech pierwszych fortów – 1882–1887
W tym okresie wzniesiono kluczowe elementy twierdzy, z jej centralnym punktem, czyli Fortem I. Były to konstrukcje ceglane, które wraz z intensywnym rozwojem artylerii stały się jednak szybko przestarzałe.
Fort I
Nazywany również Centralnym (oficjalne określenie to natomiast Fort Zaporowy Osowiec). Zbudowano go na lewym, południowym brzegu Biebrzy, w odległości około 2 km od mostu kolejowego. Miał narys poligonalny, na planie nieregularnego pięcioboku z wysuniętym w kierunku północno-wschodnim rawelinem.
W jego ramach zastosowano rów forteczny, który z trzech stron wypełniono wodą (tylko od południa pozostał suchy), mur Carnota, dwie poprzecznice podzielone na 3 części oraz 3 bramy (Szyjową, Północną i w suchej fosie). Zajmował powierzchnię około 1 km². Jego garnizon stanowiła kompania piechoty fortecznej i pododdział artylerii, na których wyposażeniu, oprócz armat kaponierowych i przeciwszturmowych, miało znaleźć się 60 ciężkich dział.
Fort II
Już w trakcie budowy Fortu I wysunięto projekt wzniesienia drugiego tego typu obiektu, tym razem na prawym, północnym brzegu Biebrzy. Jego celem miało być wzmocnienie obrony i ułatwienie współdziałania wojsk rosyjskich znajdujących się po obu stronach rzeki, a także stworzenie warunków do wykonania ewentualnego kontruderzenia w kierunku Prus Wschodnich. Nie bez znaczenia pozostawało też zabezpieczenie przeprawy promowej pod Goniądzem i grobli w Sośni.
Fort II, nazywany Zarzecznym, wzniesiono w odległości nieco ponad 1 km na północny zachód od mostu kolejowego na Biebrzy. Miał plan rozciągniętego wieloboku z dwoma wałami i rowem w całości wypełnionym wodą. W czole i na załamaniach frontu wybudowano otwarte platformy artyleryjskie, służące obronie rowu, natomiast wewnątrz znalazły się koszary. Do fortu prowadziły 2 mosty. Stworzono również system śluz i przepustów, który w razie działań wojennych pozwalał zalać dolinę Biebrzy. Załogę stanowiła kompania piechoty fortecznej oraz pododdział artylerii i saperów.
Fort III
Manewry przeprowadzone w latach 1883–1885 pokazały, że przeciwnik mógł wedrzeć się w głąb rosyjskich pozycji obronnych poprzez groblę i bród szwedzki (miejsce przeprawy wojsk Karola XII w 1708 r.). Dlatego w 1886 r. rozpoczęto budowę Fortu Szwedzkiego. Zlokalizowano go 2 km na południowy zachód od Fortu I. Jego zadania sprowadzały się nie tylko do blokady grobli, ale też kontroli szosy Osowiec-Strękowa Góra i zabezpieczenia twierdzy od południa.
Pod kątem założeń obronnych, różnił się on od poprzednich obiektów. Był fortem o konstrukcji pięciobocznej z wałem, który był przystosowany do użycia broni strzeleckiej. Rów forteczny pozostawiono suchy – miał być broniony ogniem z kaponiery znajdującej się w czole fortu oraz z trzech półkaponier (jednej w boku północnym i dwóch w południowym).
Warto dodać, że forty I oraz III połączono dwoma wałami (północnym i południowym) o szerokości 2–3 m. Na międzypolu wzniesiono dwie prochownie, baterie dla ciężkiej artylerii, magazyny, warsztaty i plac ćwiczeń ze strzelnicą. Znalazło się również miejsce na cmentarz wojskowy.
Budowa Fortu IV – 1891–1892
Na początku lat 80. XIX w. wynaleziono pociski minowe. Wybudowane z cegły forty I, II oraz III nie były na nie odporne, dlatego dostrzeżono konieczność modernizacji Twierdzy Osowiec. Ostatecznie przeprowadzono ją nieco później, wcześniej skupiając się na wzniesieniu kolejnego fortu, Nowego. Jego projektantem został Nestor A. Bujnicki.
Fort IV został wzniesiony 3 km na zachód od Fortu III. W całości wykonano go z betonu. Niskoprofilowy wał przystosowano dla stanowisk broni strzeleckiej piechoty, a rów pozostawiono suchy. W centrum fortu zlokalizowano koszary ze stropem o grubości 1,2–1,5 m. W 1892 r. około 300 m na północny wschód od Fortu IV rozpoczęto budowę Reduty Łomżyńskiej oraz baterii skierowanej ku Biebrzy.
Modernizacja twierdzy (1912–1914)
Przeprowadzona po zakończeniu wojny rosyjsko japońskiej (1904–1905) analiza wykazała, że twierdze rosyjskie, w tym osowiecka, są przestarzałe i w obliczu działań wojennych nie będą mogły wykonać powierzonych im zadań. Dlatego zaplanowano ich gruntowną modernizację, która w przypadku Twierdzy Osowiec przebiegła głównie w latach 1912–1914 r. (choć rozpoczęto ją wcześniej). Polegała na:
- wzmocnieniu betonem istniejących budynków– schronów pogotowania, koszar, kaponier, prochowni itd.;
- wzniesieniu zupełnie nowych obiektów z betonu – na przykład kaponiery nr 18 oraz laboratorium artyleryjskiego w Forcie I;
- ufortyfikowaniu Góry Skobielewa, położonej między Fortem Centralnym i mostem drogowym na Biebrzy – zbudowano tam między innymi 2 pancerne artyleryjskie punkty obserwacyjne oraz betonowy schron pogotowania.
Po modernizacji Twierdza Osowiec stała się jednym z najnowocześniejszych systemów fortyfikacyjnych już nie tylko na terenie Imperium Rosyjskiego, ale nawet całej Europy.
Twierdza Osowiec podczas I wojny światowej i jej dalsze dzieje
25 lipca 1914 r. w twierdzy ogłoszono mobilizację. Od 26 do 29 sierpnia 1914 r. stała się ona bazą dla nowo tworzonej 10. Armii. Z kolei w dniach 21–29 września 1914 r. została oblężona przez wojska niemieckie, które dysponowały potężnymi, sprowadzonymi z Królewca armatami kalibru 210 mm. Pomimo intensywnego ostrzału, Osowiec nie padł.
Do kolejnych, jeszcze zacieklejszych walk doszło od lutego do sierpnia 1915 r. Załoga i tym razem przetrwała oblężenie, w trakcie którego doszło do słynnego „ataku umarłych”. Mimo sukcesu, dowództwo rosyjskie postanowiło wycofać się z twierdzy. Powodem były szybkie postępy Państw Centralnych na froncie wschodnim. Ewakuację zakończono 22 sierpnia 1915 r.
Po zakończeniu I wojny światowej twierdzę przejęła armia polska. Znajdowała się tam Centralna Szkoła Podoficerska Korpusu Ochrony Pogranicza. W 1944 r. o twierdzę toczyły się walki między Niemcami i Rosjanami. Obecnie duża część jej obiektów jest zniszczona, a w najlepszym stanie zachowały się forty I oraz III.
Bibliografia:
- Głuszek C., Fortyfikacje na ziemiach Królestwa Polskiego w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki PAN” 2015, t. XL, s. 177–187.
- Perzyk B., Twierdza Osowiec 1882–1915, Militaria Bogusława Perzyka, Warszawa 2004.
- Wap A., Twierdza Osowiec 1873 – 1914, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” 1993, z. 7, s. 98–118.
- Wap A., Twierdza Osowiec. Zarys dziejów, Ośrodek Badań Historii Wojskowej Muzeum Wojska w Białymstoku, Białystok 1994.
