Twierdza Brzeska to kluczowy element rosyjskich linii obronnych na południowym odcinku frontu wschodniego podczas I wojny światowej. Stanowi ona przykład XIX-wiecznej twierdzy bastionowej z charakterystycznymi zewnętrznymi obwarowaniami, tzw. przedmościami.
Geneza Twierdzy w Brześciu Litewskim
Rejon Brześcia Litewskiego (początkowo Berestie, obecnie Brześć), a więc jednej z najstarszych miejscowości założonych na Polesiu, już od czasów średniowiecza był przedmiotem rywalizacji, między innymi ze strony Kijowa, Litwy oraz Polski. Decydowało o tym jego strategiczne położenie, a więc u zbiegu rzeki Bug i jej dopływu, Muchawca, oraz na skrzyżowaniu ważnych dróg lądowych, łączących Europę Wschodnią z Zachodnią oraz Litwę z Wołyniem i Podolem.
W wyniku trzeciego rozbioru polski w 1795 r. Brześć Litewski stał się częścią Imperium Rosyjskiego. To wówczas pojawiły się pierwsze plany jego ufortyfikowania – w 1797 r. sformułowali je generałowie Piotr K. Suchtelen (Jan Pieter van Suchtelen – pochodził z Holandii), który preferował system poligonalny, oraz Karl I. Opperman, który skłaniał się ku narysowi bastionowemu. Potrzeba ich opracowania wynikała z przesunięcia granicy Rosji na zachód i konieczności jej wzmocnienia. Planowano wzniesienie szeregu silnie ufortyfikowanych twierdz, w tym w Brześciu Litewskim, jednak na przeszkodzie stanęły względy natury finansowej oraz technicznej. Do tej koncepcji ponownie powrócono w latach 30. XIX w.
Zadania Twierdzy Brzeskiej
Twierdza miała wystąpić w charakterze śródszańca zachodniego teatru operacyjnego podczas planowanej wojny. Stanowiła najważniejszy element systemu obronnego, w którego skład wchodziły również umocnienia w Dęblinie czy Łomży. Jej zadania sprowadzały się głównie do blokady mającego strategiczne znaczenie korytarza transportowego prowadzącego w głąb Imperium Rosyjskiego. Miała ona:
- zastopować ofensywę przeciwnika i stanowić punkt wyjściowy ewentualnej kontrofensywy;
- być elementem ułatwiającym współdziałanie wojsk rosyjskich znajdujących się na rozdzielonych bagnami poleskimi obszarach operacyjnych północnym i południowym.
Poza tym twierdza była przeznaczona do pełnienia funkcji zaplecza (logistycznych, zaopatrzeniowych) dla rosyjskich oddziałów polowych.
Historia budowy Twierdzy Brześć Litewski
Do koncepcji ufortyfikowania Brześcia powrócono w 1810 r., wraz z rosnącym zagrożeniem konfliktem z Francją. W kolejnych latach powstało kilka projektów z tym związanych. Pod uwagę brano na przykład koncepcję gen. Maleckiego, która zakładała przekształcenie Wyspy Centralnej w główny punkt oporu oraz zbudowanie silnych fortyfikacji na Wyspach Północnej i Południowej i na zachodnim brzegu Bugu.
Finalnie zdecydowano się jednak na plan opracowany przez wspomnianego już gen. Karla I. Oppermana. Było to podyktowane względami finansowymi i tym, że uwzględniał on adaptację murowanych budynków miejskich na potrzeby wojska. Plan ten zakładał wzniesienie umocnień u ujścia Muchawca do Bugu. Został zaakceptowany przez cara Mikołaja I w 1830 r., jednak ostateczna decyzja dotycząca budowy twierdzy zapadła w 1833 r.
I etap – budowa twierdzy bastionowej (1833–1842)
Początkowo realizowano prace ziemne, natomiast budowa właściwych umocnień rozpoczęła się w 1836 r. Polegała nawzniesieniu cytadeli na Wyspie Centralnej (na terenie dawnego centrum handlowo-rzemieślniczego), jak również obwarowań:
- kobryńskich (północnych – na Wyspie Północnej), które zlokalizowano na Przedmościu Kobryńskim – znalazły się tutaj Brama Północna (Brzeska) oraz Brama Północno-Zachodnia (Bielska);
- wołyńskich (południowych – na Wyspie Szpitalnej), w miejscu starego grodziska i zamku – były połączone z cytadelą Bramą Chełmską (Szpitalną);
- terespolskich (zachodnich – na Wyspie Zachodniej/Lotniczej) – do cytadeli prowadziła Brama Terespolska (Saperska).
Twierdza bastionowa w Brześciu Litewskim zajęła powierzchnię 4 km². Jej obwód wyniósł 6,4 km. W momencie wybudowania Brześć stał się jedną z 44 etatowych twierdz położonych na obszarze Imperium Rosyjskiego.
Należy dodać, że w związku z budową twierdzy mieszkańców przeniesiono na nowe miejsce, znajdujące się około 2 km od Brześcia Litewskiego, w rejonie Przedmościa Kobryńskiego. Budynki drewniane rozebrano, a część murowanych wykorzystano na potrzeby wojska. Dotyczyło to na przykład kolegium jezuitów, gdzie zlokalizowano kancelarię komendanta twierdzy, przebudowanego klasztoru augustianów, który stał się domem inżynieryjnym, klasztoru bazylianów, w którym umieszczono koszary garnizonu twierdzy i cerkwię (na drugim piętrze), oraz zabudowań klasztoru brygidek, które były wykorzystywane jako więzienie (w latach 1939–1941 było ono zarządzane przez NKWD).
II etap – budowa fortyfikacji zewnętrznych (1869–1888)
W momencie budowy Twierdza Brzeska była uznawana za jedną z najnowocześniejszych w Europie. Wprowadzenie dział gwintowanych całkowicie jednak zmieniło tę sytuację. Poza tym w 1860 r. na północ od twierdzy poprowadzono linię kolejową Moskwa – Warszawa, której nasyp stworzył przed obwarowaniami kobryńskimi martwą strefę ostrzału. W efekcie podjęto prace związane z rozbudową fortyfikacji brzeskich.
Polegały one na stworzeniu pierścienia ceglano-ziemnych fortów zewnętrznych, które miały zostać zlokalizowane w odległości od 3,5 do 4 km od cytadeli oraz od siebie. Wzniesiono razem 11 fortów – pierwszym był zbudowany w latach 1869–1872 Fort Graf Berg. Kolejne otrzymały numerację rzymską, od I – Kozłowicze, do X – Brześć (został on jednak wzniesiony później, na początku XX w.). Dwa z nich, forty VI – Terespol oraz VII – Łobaczew, znalazły się na zachodnim brzegu Bugu, na Przedmościu Terespolskim. Obecnie są położone na obszarze Polski.
III etap – budowa drugiego pierścienia fortów (1913–1915)
Aby wzmocnić możliwości obronne Twierdzy Brześć Litewski, w latach 1913–1915 powstał drugi pierścień fortów. Składał się z 11 obiektów i był oddalony od cytadeli o 6–7 km. Wprowadzono numerację literową (na przykład Fort A – Rzeczyca-Kozłowicze, W – Katin Bor), przy czym do drugiej linii włączono forty VIII – Rzeczyca (przemianowany na B – Dubrowka) oraz X – Brześć (D – Brześć). Aktualnie w granicach Polski znajdują się forty I – Żuki, L – Lebiedziew, K – Kobylany oraz O – Koroszczyn.
Twierdza Brzeska a Królewiecka
Warto wspomnieć o tych twierdzach, gdyż pomimo tego, że zostały wzniesione przez dwie odrębne szkoły fortyfikacyjne, a więc rosyjską i pruską, to jednak między nimi można dostrzec pewne podobieństwa. Przede wszystkim zostały one zbudowane w zbliżonym do siebie czasie, miały wewnątrz reduty koszarowe, a na zewnątrz forty, a także podlegały analogicznym pracom modernizacyjnym, wymuszanym stopniowym rozwojem techniki oblężniczej.
Charakterystyczne jest jednak to, że o ile w przypadku Twierdzy w Brześciu zastosowano klasyczny system bastionowy z silnymi rawelinami, o tyle Twierdza Królewiecka miała narys poligonalny z lunetami. Poza tym Twierdza Brzeska nie została zlokalizowana w obrębie miasta. Rosjanie uznali bowiem, że mogłoby to nieść ze sobą dodatkowe zagrożenia podczas działań wojennych, wynikające z obecności ludności cywilnej oraz ryzyka szybkiego rozprzestrzeniania się ognia w następstwie pożarów budynków mieszkalnych.
Rola i udział Twierdzy Brześć w działaniach pierwszowojennych
W przededniu I wojny światowej Twierdza Brzeska była największą w Europie – obwód jej zewnętrznych fortów wynosił ok. 30 km. Mimo tego nie odegrała znaczącej roli w trakcie walk. Powodem była ewolucja planów wojennych Rosji. Początkowo bowiem zakładano prowadzenie działań defensywnych przeciwko Niemcom oraz Austro-Węgrom, w których twierdze miały odegrać znaczącą rolę. W 1913 r. sformułowano jednak plan mobilizacyjny, w którym przyjęto strategię ofensywną. W ten sposób twierdzom pozostawiono obronę bierną, wyrażając przy tym przesadne przekonanie o ich zdolnościach do odparcia ataku przeciwnika.
W 1915 r., po dwudniowym oblężeniu (25–26 sierpnia), Twierdza Brzeska została przejęta przez wojska Państw Centralnych. Część umocnień wysadzili wycofujący się Rosjanie. W ten sposób rozpoczęła się okupacja niemiecka twierdzy. Warto dodać, że 3 marca 1918 r. w jej zabudowaniach (a konkretnie w Białym Pałacu, a więc w dawnym klasztorze bazylianów, który został przemianowany na kasyno oficerskie) podpisano traktat kończący wojnę między Państwami Centralnymi a Rosją. W jego wyniku utraciła ona między innymi Królestwo Polskie, Litwę, Łotwę oraz Estonię.
Dalsze losy Twierdzy Brzeskiej
W lutym 1919 r. twierdza została zdobyta przez wojska polskie. Podczas wojny w 1920 r. zajęły ją siły rosyjskie, ale tylko na 18 dni. W okresie międzywojennym przetrzymywano w niej jeńców wojennych, a później więźniów politycznych, w tym Wincentego Witosa.
W czasie II wojny światowej toczyły się o nią walki polsko-niemieckie (od 13 do 16 września 1939 r.) oraz rosyjsko-niemieckie (w czerwcu 1941 r. i w lipcu 1944 r.). W wyniku tych ostatnich została ona niemal kompletnie zrujnowana. Do dziś można podziwiać m.in. Bramę Chełmińską oraz koszary.
Bibliografia:
- Bieszanow W., Twierdza Brzeska, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2012.
- Bytniewski M., Belniak Ł., Możliwość wykorzystania przedmościa terespolskiego w opinii turystów, „Problemy Ekologii Krajobrazu” 2010, t. 27, s. 73–77.
- Marks L., Pochocka-Szwarc K., Historia i uwarunkowania geomorfologiczne oraz geologiczne Brześcia (Bresta) i Twierdzy Brzeskiej (Białoruś), „Przegląd Geologiczny” 2025, nr 6, s. 596–603.
- Michalscy G. i Ł., Szkoły fortyfikacyjne rosyjska i niemiecka na ziemiach polskich przed I wojną światową – indywidualna adaptacja założeń uniwersalnych. Zadania ochrony wartości szczególnych fortyfikacji nowoczesnej, [w:] Fortyfikacje nowożytne w Polsce – badania, realizacje, projekty. Zagospodarowanie do współczesnych funkcji, red. L. Narębski, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2013, s. 39–50.
- Sroka J., Obrońcy brzeskiej twierdzy we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992.
- Zawadka J., Wizerunek Twierdzy Brzeskiej jako atrakcji turystycznej w percepcji turystów zagranicznych, [w:] Obszary przyrodniczo cenne w rozwoju turystyki, pod red. nauk. M. Jalinika i S. Bakiera, Oficyna Wydawnicza Politechniki Białostockiej, Białystok 2020, s. 218–229.
