Twierdza Chełmno

Twierdza Chełmno to system nieco mniej znanych, w porównaniu na przykład do umocnień w Giżycku (Boyen), pruskich fortyfikacji z XIX w., który obecnie znajduje się w granicach Polski. Warto jednak poznać jego dzieje, szczególnie że w planach dowództwa niemieckiego miał on odegrać ważną rolę w zabezpieczeniu dolnej Wisły w trakcie spodziewanej wojny z Rosją.

Lokalizacja i zadania Twierdzy Chełmno

Festung Kulm zbudowano pomiędzy twierdzami w Grudziądzu i Toruniu (a dokładniej – między Grudziądzem a Fordonem, który jest obecnie dzielnicą Bydgoszczy). Decyzję dotyczącą wzniesienia Twierdzy Chełmno podjęto ze względu na dogodne położenie miasta, w pobliżu Wisły i innych wód powierzchniowych (jezior rynnowych, niewielkich rzek, potoków), które mogły znacznie ułatwić obronę, a jednocześnie utrudnić przemieszczanie się wrogich armii i ich swobodne operowanie w terenie. Potencjalna rola Chełmna, już nie tylko typowo militarna, ale też zaopatrzeniowa, wzrosła po przyłączeniu miasta do linii kolejowej Toruń – Grudziądz. Stało się to w 1883 r.

Chełmno, obok Malborka, to jedna z twierdz-przedmości, jakie zostały wzniesione przez Niemców na przełomie XIX i XX w. Razem z Twierdzą Wisłoujście w Gdańsku, rozbudowywanym od lat 70. XIX w. pierścieniem fortecznym w Toruniu, a także przywróconym w 1891 r. do statusu twierdzy Grudziądzem stanowiła ona część Linii Dolnej Wisły. Główne zadania, jakie postawiono przed Twierdzą Chełmno, dotyczyły:

• uzupełnienia i wzmocnienia dotychczasowego systemu fortyfikacyjnego, aby w razie ataku rosyjskiego był on lepiej przygotowany do obrony – umocnienia Linii Dolnej Wisły miały nie tylko zapobiec przed wtargnięciem sił rosyjskich w głąb Rzeszy, ale również ułatwić koncentrację wojsk niemieckich w razie ofensywy na wschód;
• zabezpieczenia jedynej pomiędzy Grudziądzem a Bydgoszczą przeprawy promowej na Wiśle, która w czasie mobilizacji miała zostać zastąpiona mostem pontonowym (stały most powstał tutaj dopiero w 1963 r.), jak również mostu drogowo-kolejowego w Fordonie;
• stworzenia zaplecza logistycznego i sanitarnego dla wojsk niemieckich.

Warto podkreślić, że odcinek Wisły koło Chełmna znajdował się poza zasięgiem artylerii fortecznej z Torunia i Grudziądza. Dlatego władze niemieckie uznały, że powinien on być broniony za pośrednictwem rozbudowanego systemu fortyfikacyjnego.

Dzieje Twierdzy Chełmno

Chełmno było fortyfikowane już od wczesnego średniowiecza. To wówczas powstał gród drewniano-ziemny. W XIII i XIV w. wzniesiono silne fortyfikacje krzyżackie, które miały pomóc zapewnić Zakonowi kontrolę nad zachodnią częścią ziemi chełmińskiej oraz dolną Wisłą.

Decyzja o budowie Twierdzy Chełmno

Pierwsze plany dotyczące zbudowania w Chełmnie nowoczesnych umocnień pojawiły się w okresie napoleońskim. Jeden z marszałków francuskich, Louis Nicolas Davout, zwrócił uwagę na strategiczne położenie miasta, planując utworzenie w nim obronnego przyczółka oraz przedmościa. Projekt ten jednak, ze względu na bliskość pozostającej w rękach pruskich twierdzy grudziądzkiej, nie został zrealizowany.

Do planów ufortyfikowania Chełmna powrócono pod koniec XIX w. Kluczowe znaczenie odegrało rosnące zagrożenie ze strony Rosji. Decyzję o rozpoczęciu budowy podjęto na podstawie rozporządzeń wydanych przez niemieckie Ministerstwo Wojny w dniach 23 stycznia, 9 maja oraz 7 listopada 1900 r. Projektowanie oraz nadzorowanie wznoszenia umocnień początkowo powierzono wydzielonej z urzędu Fortyfikacji Grudziądz sekcji, określanej jako Nadzór Budowlany Chełmno. W 1903 r. zadania z tym związane przejęła nowo utworzona, samodzielna Fortyfikacja Chełmno. Należy dodać, że obiekty twierdzy powstawały poza obrębem miasta, a ich nazwy nawiązują do przyległych miejscowości.

Wznoszenie elementów Twierdzy Chełmno

Festung Kulm zaplanowano jako półpierścieniową linię forteczną, która od zachodu była ograniczona doliną Wisły, w centrum przecinała ją dolina rzeki Fryby, a od wschodu była zamknięta tzw. Strugą Żaki. Jej promień, licząc od miejsca przeprawy promowej, wyniósł około 8 km. Obiekty rozmieszczono w pasie o szerokości do 1,5 km oraz na przestrzeni niemal 20 km (patrząc od wschodu do zachodu). W samym mieście nie zbudowano żadnych umocnień obronnych, jednak stanowiło ono centrum przedmościa ze względu na obecność przeprawy.

Prace związane z budową Twierdzy Chełmno trwały w latach 1901–1909.

• Początkowo skupiono się na wzniesieniu umocnień we wsiach Nałęcz Zachód, Nałęcz Wschód, Rybieniec oraz Watorowo. Także w 1901 r. zaczął powstawać fort w Stolnie oraz schron piechoty w Dorposzu.
• W 1903 r. przystąpiono do budowy fortu w Klamrach, a rok później w Małem Czystem.
• W latach 1906–1907 wzniesiono schrony piechoty w Klamrach i Watorowie. Ostatni tego typu obiekt powstał w latach 1908–1909 w Małem Czystem.
• W latach 1907–1908 w Stolnie, a w okresie od 1908 do 1909 r. także w Małem Czystem zbudowano po jednej baterii armat (odpowiednio o numerach 4 oraz 3).

Oficjalnie,na mocy decyzji rządowej, Chełmno stało się twierdzą w dniu 4 czerwca 1910 r.

Obiekty, uzbrojenie i załoga Twierdzy Chełmno

Zasadnicza linia obrony Festung Kulm składała się z ośmiu punktów oporu piechoty (fortów). W centrum każdego znajdował się schron główny, w którym mogła zmieścić się kompania żołnierzy. Forty miały konstrukcję betonowo-ceglaną, natomiast ich stropy były złożone z warstwy żelbetowej (dolnej) i betonowej (górnej). Otaczały je wały ziemne, na których ulokowano stanowiska obronne.

Infrastruktura Twierdzy Chełmno była oparta również na:

• czterech schronach piechoty typu Untertretraum (UR), które miały wzmocnić obronę międzypól fortów – miały betonowe ściany, natomiast sklepienia dodatkowo pokryto blachą falistą;
• dwóch stałych bateriach artylerii z betonowymi schronami dla artylerzystów, ziemnymi stanowiskami na 6 armat kal. 12 cm oraz dwukomorowymi schronami amunicyjnymi.

Dodatkowo podczas mobilizacji twierdzy w 1914 r. powstało 6 schronów piechoty o uproszczonej konstrukcji (IR, czyli Infanterieraum – zostały one zlokalizowane w Kiełpiu, Stolnie i dolinie rzeki Fryby) oraz 8 schronów amunicyjnych (rozmieszczono je w sposób rozproszony wzdłuż linii twierdzy). Ponadto zbudowano sporo umocnień polowych, w tym rowów strzeleckich oraz zasieków z drutu kolczastego.

Dowództwu Festung Kulm miały podlegać również przewidziane do budowy w okresie mobilizacji dwie samodzielne baterie artyleryjskie – w Topolnie (6 dział kal. 12 cm) oraz w Świeciu–Wiągu (6 dział kal. 10 cm.) Ich zadaniem miało być zabezpieczenie obu skrzydeł przedmościa chełmińskiego. Do momentu wybuchu I wojny światowej zdołano wybudować składnice sprzętu artyleryjskiego, a już po rozpoczęciu działań militarnych zaczęto wznosić schrony i stanowiska artyleryjskie.

W ramach Twierdzy Chełmno powstały też budynki zaplecza. Były to między innymi składnica sprzętu mostowego, która znajdowała się między Chełmnem a wsią Nowe Dobra, wozownia w Starogrodzie, a także zespół magazynów amunicyjnych z siedmioma prochowniami i warsztatem. Poza tym w Stolnie w latach 1903–1905 wybudowano składnicę z wozownią i budynkiem mieszkalnym przeznaczonym dla podoficerów. Również w samym Chełmnie mieściły się obiekty twierdzy. Dotyczyło to między innymi komendantury oraz koszar. Warto wspomnieć także o szeroko rozwiniętym systemie dróg fortecznych. Składał się on z już istniejących dróg publicznych oraz z dróg rokadowych i dojazdowych.

W okresie I wojny światowej trzon załogi Twierdzy Chełmno stanowił 2. Batalion Gwardii Artylerii Pieszej Obrony Krajowej. Na jej wyposażeniu znalazło się 30 dział kal. 12 cm, 16 ciężkich haubic polowych oraz 4 armaty kal. 9 cm.

Festung Kulm podczas I wojny światowej i po jej zakończeniu

Twierdza Chełmno nie wzięła bezpośredniego udziału w walkach. Jej załoga uczestniczyła natomiast w bitwie pod Tannenbergiem. Znalazła się ona w składzie Grupy gen. Ernsta von Ungera, która, w sile dywizji, grupowała też obsadę twierdz grudziądzkiej i malborskiej i stanowiła wzmocnienie dla XX Korpusu gen. Friedricha von Scholtza, rozlokowanego na linii Frąknowo – Orłowo. Zadaniem tej jednostki było związanie sił przeciwnika zmierzających na północ i powstrzymanie ich pochodu do zakończenia koncentracji wojsk niemieckich.

Na mocy traktatu wersalskiego, 22 stycznia 1920 r. Twierdzę Chełmno przejęła armia polska. W trakcie wojny z Rosją w jej obiektach stacjonowali polscy żołnierze, natomiast później została przemianowana na punkt obronny. Warto dodać, że w okresie międzywojennym w pobliżu twierdzy, we wsi Klamry pod Chełmnem, żołnierze 66. Kaszubskiego Pułku Piechoty wybudowali 27 niewielkich schronów. Poza tym w 1944 r. Niemcy wznieśli w międzypolach jej fortów szereg lekkich schronów typu Ringstand 58C „Tobruk”, które były przeznaczone do prowadzenia okrężnego ostrzału z broni ręcznej.

Bibliografia:

1. Gonia R., Twierdza Chełmno – przykład zintegrowanej ochrony dziedzictwa kulturowego i środowiska przyrodniczego. Możliwości wykorzystania do celów turystycznych, [w:] Fortyfikacje nowożytne w Polsce  – badania, realizacje, projekty. Zagospodarowanie do współczesnych funkcji, red. L. Narębski, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2013, s. 231–236.
2. Gonia R., Budzyński T., Twierdza Chełmno. Pierścień fortyfikacji. Przewodnik turystyczny, Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania „Vistula – Terra Culmensis – Rozwój przez Tradycję”, Stolno 2008.
3. Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.
4. Nastrożny P., Wielki leksykon uzbrojenia – wrzesień 1939. Twierdza Chełmno, Edipresse Polska, Warszawa 2020.
5. Rolf R., Die Entwicklung des deutschen Festungssystems seit 1870 (vollständige und bearbeitete Ausgabe des Manuskriptes), Fortress Books, Tweede Exloermond 2000.
6. Rubacha J., Działania niemieckiej 8. Armii w Prusach Wschodnich w sierpniu i wrześniu 1914 roku, „Scripta Historica” 2015, nr 21, s. 79–111.
7. Tomczyk K., Zespoły fortyfikacji nowszych na terenie województwa kujawsko-pomorskiego – zasób, stan, wykorzystanie militarne – po wykorzystanie współczesne, [w:] Dawne fortyfikacje dla turystyki, rekreacji i kultury, pod red. L. Narębskiego, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Toruniu, Toruń 2018, s. 211–226.