Twierdza Kowieńska to unikatowy na skalę europejską system fortyfikacji, który był budowany od końca XIX w. do 1915 r., a więc jeszcze w trakcie I wojny światowej. Warto prześledzić jego rozwój, szczególnie że na początku XX w. Kowno dysponowało jedną z największych i najnowocześniejszych twierdz zlokalizowanych na obszarze Imperium Rosyjskiego.
Położenie i zadania Twierdzy Kowno
Obiekty twierdzy znajdują się zarówno na terenie miasta, jak i w jego bezpośredniej okolicy. Decyzja dotycząca budowy silnych umocnień na tym obszarze wiązała się z naturalnymi walorami obronnymi. Kowno bowiem jest zlokalizowane:
- u zbiegu dwóch największych rzek Litwy, czyli Niemna oraz jej dopływu, Wilii;
- w otoczeniu wzgórz Žaliakalnis, Aleksotas oraz Šilainiai, na których można było oprzeć działania defensywne;
- na ważnych szlakach komunikacyjnych, biegnących do Wilna, Nowogrodu czy Moskwy.
W wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 r. Kowno znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego. Było położone w rejonie przygranicznym, przez który przeciwnik, w obliczu niewystarczającej obrony, mógł wedrzeć się w głąb terytorium rosyjskiego. Zagrożenie z tym związane dobitnie unaoczniła wojna w 1812 r., podczas której Napoleon ze swoimi wojskami dotarł aż do Moskwy. Aby zapobiec takiej sytuacji w przyszłości, Rosjanie zdecydowali się zbudować system twierdz. Jedną z nich planowano wznieść w Kownie, które po nadaniu statusu ośrodka prowincjonalnego (jako siedziby guberni kowieńskiej), począwszy od lat 40. XIX w. zaczęło szybko się rozwijać.
W zamierzeniu projektantów Twierdza Kowieńska miała stanowić ważny punkt obrony zachodnich rubieży Imperium Rosyjskiego przed spodziewanym atakiem ze strony Państw Centralnych w kierunku Wilna czy Rygi. Kowno leżało zaledwie 70 km od granicy z Niemcami. Stworzenie w nim silnych fortyfikacji stało się sprawą priorytetową dla władz rosyjskich, gdyż pozwoliłoby zablokować i kontrolować najkrótszą drogę z Królewca w Prusach Wschodnich do Moskwy. Należy dodać, że Twierdza Kowieńska razem z umocnieniami w Grodnie i Olicie miała tworzyć strefę obronną Niemna.
Budowa Twierdzy Kowno
Decyzja dotycząca wzniesienia nowej twierdzy klasy I została podjęta przez cara Aleksandra I w 1879 r. Budowa twierdzy, w której zastosowano narys poligonalny, trwała od 1882 r. do 1915 r., przy czym podzielono ją na kilka etapów. Po jej zakończeniu Kowno dysponowało największą jednostką obronną utworzonego w 1862 r. Wileńskiego Okręgu Wojskowego. Warte podkreślenia jest to, że przeznaczono na nią ogromne zasoby finansowe, ludzkie i materiałowe, jednak intensywny rozwój techniki oblężniczej sprawił, że twierdza szybko stała się przestarzała.
Pierwszy etap budowy twierdzy (1882–1902)
Na etap ten przypada wznoszenie obiektów, które miały utworzyć silny pierścień obronny. Pierwotnie miało to być 7 fortów i 9 baterii, jednak ostatecznie pierścień objął 9 fortów i 10 baterii. W omawianym okresie zbudowano osiem fortów, o numeracji od I do VIII. Budowę ostatniego, już betonowego (wcześniejsze były ceglane), rozpoczęto w 1889 r.
Razem z fortami sukcesywnie powstawała infrastruktura forteczna. W ostatniej dekadzie XIX w. wzniesiono koszary, budynki administracyjne, magazyny, warsztaty i stajnie. Poszczególne elementy twierdzy zostały połączone rozwiniętą siecią dróg.
Modernizacja i kontynuacja budowy twierdzy (1903–1913)
W omawianym okresie prace modernizacyjne polegały głównie na wzmacnianiu konstrukcji ceglanych betonem. Ważnym wydarzeniem była budowa Fortu IX w latach 1903–1913. Warto nieco dłużej zatrzymać się nad jego opisem, gdyż był on pierwszym fortem Twierdzy Kowno zlokalizowanym na zewnętrznej linii obrony (można więc powiedzieć, że stanowił etap przejściowy między wznoszeniem pierwszego i drugiego pierścienia) i jednocześnie jednym z największych w jej ramach.
To symetryczna budowla z żelbetonu z dwupiętrowymi koszarami, wewnętrznymi galeriami artyleryjskimi, magazynami amunicji i prochu oraz murem obronnym. Grubość murów wynosiła do 2 metrów, a warstwy ziemi – około 7 metrów. Charakterystyczne dla tego fortu było zastosowanie nowatorskich na ówczesne czasy rozwiązań. Chodziło o:
- generatory elektryczne, które wykorzystywano do oświetlenia obiektów fortecznych oraz zasilania pomp wodnych;
- kaponiery przeciwskarpowe;
- stalowe kopuły obserwacyjne;
- telefon.
Załoga fortu liczyła 250 żołnierzy, natomiast w czasie mobilizacji miała wzrosnąć do 450 osób.
Rozbudowa twierdzy (1914–1915)
W latach 1914–1915 na terenie Twierdzy Kowno prowadzono największe prace fortyfikacyjne w ramach Wileńskiego Okręgu Wojskowego. Zmierzały one do stworzenia systemu fortyfikacji rozproszonej, który mógłby lepiej oprzeć się spodziewanemu atakowi Niemiec. Rozbudowa twierdzy, prowadzona nawet już po rozpoczęciu Wielkiej Wojny, nie została jednak ukończona. Wpłynęło na to oblężenie Kowna przez Niemców w 1915 r.
Do tego momentu udało się rozpocząć wznoszenie kilku spośród zaplanowanych dwunastu fortów. Chodzi o te położone na odcinkach:
- zachodnim – Romainių (mimo tego, że nie został ukończony, aktywnie uczestniczył w walkach podczas I wojny światowej, a w momencie wycofywania się Rosjanie wysadzili go w powietrze) i Marva (znajdował się na terenie Dworu Marva);
- północnym – Domeikava (obecnie jego pozostałości znajdują się pod ziemią, przy czym miejsce to jest nazywane Parkiem Świętego Jana, gdyż corocznie świętowana jest tam noc świętojańska);
- wschodnim – Palemonas (zlokalizowano go w pobliżu linii kolejowej; podczas opuszczania Kowna zatrzymał się w nim sztab wojsk rosyjskich) i Pakalniškiai (zbudowano go na 27-metrowym wzgórzu, w pobliżu zalanej w związku budową elektrowni wodnej wsią o tej samej nazwie).
W omawianym okresie fortyfikowano nie tylko samą twierdzę, ale również tereny położone wokół niej. W ten sposób powstało 9 pozycji obronnych – znalazły się one w pobliżu miasta Virbalis, szosy Vilkaviškis oraz osad Vilkiai, Muniškiai, Babtai, Vandžiogala, Kruonis i Jonava. Każda z nich mogła pomieścić jedną dywizję żołnierzy.
Twierdza Kowno w czasie I wojny światowej
8 lipca 1914 r. w Twierdzy Kowieńskiej ogłoszono mobilizację. Miała ona być gotowa do odparcia ataku w ciągu 11 dni. Tak krótki czas wiązał się z bliskością granicy z Niemcami. Załoga twierdzy liczyła wówczas ok. 60 000 żołnierzy.
Z uwagi na to, że przez pierwszy rok trwania wojny twierdza nie została oblężona, możliwe było prowadzenie w jej ramach dalszych prac fortyfikacyjnych. Przerwała je ofensywa niemiecka, która doprowadziła, po 11 dniach szturmów, do opanowania Twierdzy Kowno w dniu 5 sierpnia 1915 r. (po obezwładnieniu trzech fortów).Decydujący wpływ na porażkę Rosjan miała słaba organizacja obrony oraz niewystarczające morale żołnierzy, nierzadko skutkujące paniką.
Mimo pewnych zniszczeń dokonanych przez Rosjan, Niemcy przejęli twierdzę w dobrym stanie. Na przykład Fort IX został po prostu opuszczony przez żołnierzy rosyjskich bez walki. Spowodowało to, że feldmarszałek Paul von Hindenburg właśnie w Kownie ustanowił swoją kwaterę główną.
Twierdza pozostała w rękach Państw Centralnych do 1919 r., przy czym, już jako Festung Kowno, była cały czas wzmacniana i modernizowana. W tym czasie nie uczestniczyła jednak w działaniach militarnych, choć pozostała ważnym obiektem o przeznaczeniu zaopatrzeniowym i logistycznym.
Twierdza Kowieńska po zakończeniu Wielkiej Wojny
W okresie międzywojennym i późniejszym obiekty twierdzy pełniły różne funkcje. Warto opisać tutaj dzieje Fortu IX, gdyż wiążą się z nim wyjątkowo tragiczne wydarzenia. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1924 r. urządzono w nim filię kowieńskiego więzienia. Na zewnątrz, przed koszarami, postawiono 6-metrowe ogrodzenie z cegły, oddzielające strefę dla więźniów. Poza tym utworzono 3 cele karne.
Fort IX podobną funkcję pełnił również w czasie II wojny światowej, gdy działało w nim rosyjskie więzienie. Od 1941 do 1944 r., a więc w trakcie okupacji niemieckiej, stał się on natomiast miejscem egzekucji wielu więźniów, głównie żydowskich. Szacuje się, że stracono tam ok. 50 000 osób, w tym ponad 40 000 Żydów (30 000 miejscowych oraz 10 000 przetransportowanych z innych krajów europejskich). To właśnie w Forcie IX doszło do największej masakry ludności żydowskiej w historii krajów bałtyckich, dokonanej jednego dnia. 29 października 1941 r. zginęło tam prawie 10 000 Żydów z kowieńskiego getta, z czego około połowę stanowiły dzieci.
Warto jeszcze wspomnieć o brawurowej ucieczce ponad sześćdziesięciu więźniów oddelegowanych do palenia zwłok, do której doszło 25 grudnia 1943 r. Część z nich została złapana przez Gestapo, jednak niektórym udało się zbiec i przeżyć. Na pamiątkę tragicznych wydarzeń, w 1958 r. w Forcie IX utworzono muzeum, natomiast w 1984 r., na zachód od niego, wzniesiono pomnik zamordowanych Żydów.
Niektóre spośród pozostałych zachowanych obiektów Twierdzy Kowieńskiej zaczęły pełnić funkcje turystyczne, edukacyjne i kulturalne po opuszczeniu Litwy przez wojska radzieckie w 1993 r. Same forty zostały wpisane do rejestru nieruchomego dziedzictwa kulturowego na Litwie w 2002 r.
Bibliografia:
- Gurskienė V., Ragauskaitė I., Assessment on the Condition of Forts and Territories of Kaunas Fortress, „Rural Development” 2011, no. 2, s. 421–426.
- Jarmalaviciute N., Strazdas R., The Fortress of Kaunas: History Present Situation and Conversion Challenges, [in:] Environmental Security and Public Safety. NATO Security through Science Series, eds. by W. Spyra, M. Katzsch, Springer, Dordrecht 2007, s. 127–145.
- Orlov V., Fortifikacija Pirmojo pasaulinio karo metais (1914 – 1918), [w:] XX amžiaus fortifikacija Lietuvoje (1914–1990), red. V. Orlov, Karo paveldo centras, Kaunas 2008, s. 7–46.
- Zaleckis K., Steponaitytė N., Gudzinevičiūtė G., Urban Potential of the Fortified Objects of Kaunas and Alytus Fortresses According to the Space Syntax Analysis, „Journal of Sustainable Architecture and Civil Engineering” 2012, no. 1, s. 4–13.
