Twierdza Warszawa

Jednym z najważniejszych elementów Warszawskiego Rejonu Umocnionego, czyli dużego założenia obronnego stworzonego w XIX w. na zachodnich rubieżach Imperium Rosyjskiego, była Twierdza Warszawa. Poznaj jej genezę, historię budowy i infrastrukturę, a także dzieje podczas I wojny światowej i po jej zakończeniu.

Początki Twierdzy Warszawa

Nierozerwalnie wiążą się one z powstaniem listopadowym. Jego wybuch i przebieg unaoczniły Rosjanom, że na terenie Warszawy potrzebny jest obiekt, który mógłby pełnić funkcje represyjno-kontrolne – policyjne i pacyfikacyjne (w razie kolejnych buntów ludności) oraz odstraszające Polaków przed ewentualnymi próbami przeciwstawienia się władzom rosyjskim, jak również więzienne. Warszawa była bowiem jednym z najważniejszych ośrodków polskiego ruchu niepodległościowego. W ten sposób powstała Cytadela Aleksandrowska (od 1918 r. określana Warszawską).

Po zawarciu w 1879 r. przez Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry Dwuprzymierza w coraz większym stopniu obawiano się jednak wybuchu konfliktu z tymi państwami. W związku z tym Rosjanie podjęli decyzję o wzniesieniu (lub modernizacji) systemu silnie ufortyfikowanych twierdz fortowych, ulokowanych na swojej zachodniej granicy. Jedną z nich postanowiono zbudować w stolicy Królestwa Polskiego. Należy dodać, że obok Modlina i Zegrza, Twierdza Warszawa miała stać się jednym najważniejszych elementów, ostatecznie nieukończonego i zlikwidowanego jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, Warszawskiego Rejonu Umocnionego.

Etapy budowy twierdzy

Projekt Twierdzy Warszawa został opracowany już w latach 1818–1825. Do budowy przystąpiono jednak dopiero po powstaniu listopadowym, wznosząc kolejno Cytadelę oraz pierścienie zewnętrzny i wewnętrzny.

Budowa Cytadeli Aleksandrowskiej

Powstała ona w latach 1832–1834 na mocy decyzji cara Mikołaja I i według projektu gen. Iwana Dehna, który wzorował się na cytadeli w Antwerpii (odpowiadał on również za budowę twierdz w Modlinie i Dęblinie). Wzniesiono ją na terenie XVI-wiecznego folwarku Fawory oraz XVII-wiecznego konwiktu (internatu) zakonu Pijarów, w miejscu, w którym w XVIII w. znajdowały się Koszary Gwardii Pieszej Koronnej. Na potrzeby budowy Cytadeli wyburzono ponad 70 domów i wysiedlono około 15 000 mieszkańców. Pracami kierowali płk A. P. Vernander (na lewym brzegu) oraz płk S. Starynkiewicz (prawy brzeg).

Cytadelę Aleksandrowską wzniesiono na planie zbliżonym do pięcioboku, z najdłuższą krawędzią przylegającą do skarpy wiślanej. Składała się ona z umocnień:

• bastionowych – trzech bastionów i dwóch półbastionów, w których zastosowano kaponiery oraz półkaponiery i którym towarzyszył wał z suchą fosą (na jej dnie poprowadzono mur Carnota);
• o narysie poligonalnym, z dodatkową kaponierą (kojcem).

Rozbudowa Cytadeli Warszawskiej

Cytadela była modernizowana, aby poza funkcjami typowo policyjnymi, mogła pełnić również rolę obronną. Warszawa była bowiem stolicą Królestwa Polskiego oraz ważnym punktem logistycznym, dlatego jej odpowiednie zabezpieczenie w razie konfliktu militarnego stało się ważnym zadaniem dla Rosjan.

W 1835 r. na prawym brzegu Wisły, w charakterze przedmościa Cytadeli, powstał Fort Śliwickiego (od nazwiska płk. Juliana Śliwickiego, który brał udział po stronie rosyjskiej w walkach prowadzonych z Polakami podczas powstania listopadowego). Z kolei w latach 1847–1865 Cytadela została otoczona sześcioma fortami – pięcioma wysuniętymi (Aleksiej, Gieorgij, Paweł, Siergiej, Władimir) oraz Baterią Nadbrzeżną (miała bronić podejść od strony północnej).

Cytadela zajęła obszar o powierzchni 36 ha. Finalny koszt jej budowy wyniósł zawrotne 11 milionów rubli. W jej ramach stale stacjonował garnizon rosyjski w sile 5000 żołnierzy (w obliczu działań wojennych koszary mogły jednak pomieścić około 16 000 ludzi), w którego dyspozycji pozostawało co najmniej 200 dział.

Warto dodać, że w świadomości Polaków szczególnie tragicznie zapisał się X Pawilon Cytadeli Warszawskiej, który w XIX w. stał się miejscem martyrologii powstańców, działaczy niepodległościowych oraz członków różnorodnych ugrupowań politycznych. Przed urzędującą w nim komisją śledczą stanęło około 40 000 osób, spośród których kilkuset stracono na miejscu, na stokach Cytadeli (między innymi przywódcę powstania styczniowego Romualda Traugutta, a także działaczy skazanych podczas procesu proletariatczyków z 1885 r. – Stanisława Kunickiego czy Piotra Bardowskiego), a duża część trafiła na zesłanie. Obecnie obiekty Cytadeli są wykorzystywane na potrzeby 4 muzeów – X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, Wojska Polskiego, Historii Polski oraz Katyńskiego.

Pierścień zewnętrzny

W reakcji na coraz bardziej napiętą sytuację międzynarodową i aby jeszcze zwiększyć możliwości obronne Cytadeli Aleksandrowskiej, w 1879 r. podjęto decyzję o budowie Twierdzy Warszawa. Miała się ona składać z Cytadeli (jako jej rdzenia), a także dwóch pierścieni fortów. Zewnętrzny miał objąć zarówno prawy, jak i lewy, natomiast wewnętrzny – tylko lewy brzeg Wisły.

Budowę fortów pierścienia zewnętrznego rozpoczęto w 1883 r. i kontynuowano ją do 1886 r. Zostały one zlokalizowane około 8 km od centrum miasta i leżały w odległości 3–4 km od siebie. Wzniesiono łącznie 14 fortów ceglanych o narysie bastionowym, o numeracji I–XIV (od I Bielany do XIV Marywil), przy czym forty od I do X były położone na lewym, a od XI do XIV na prawym brzegu Wisły. Pierścień zewnętrzny miano dodatkowo wzmocnić wysuniętą na około 1,5 km linią obrony, jednak spośród planowanych czterech, wybudowano tylko jeden fort (IIA Babice).

Pierścień wewnętrzny

Powstał w latach 1886–1890. Objął 5 obiektów i został zlokalizowany w odległości 2–3 km od pierścienia zewnętrznego, z międzypolami wynoszącymi 2,5–3,5 km. Patrząc od północy do południa, były to forty:

1. P-Parysów (później Bema).
2. W-Wola.
3. Szcze-Szczęśliwice.
4. M-Mokotów.
5. Cze-Czerniaków.

Konstrukcja fortów była podobna jak w przypadku pierścienia zewnętrznego. W ich ramach doszło jedynie do rozbudowy wnętrza i szyi fortów z przeznaczeniem na magazyny prochu oraz amunicji.

Modernizacje twierdzy

W 1887 r. Cytadela Aleksandrowska została oficjalnie przemianowana na Twierdzę Warszawa. W latach 1889–1892 doszło do wzmocnienia obu jej pierścieni– wewnętrznego o 3 punkty oporu (Czyste, Rakowiec, Wierzbno) i baterię Królikarnia (miała zadanie osłaniać Fort Cze-Czerniaków), a zewnętrznego również o 3 punkty oporu (XIA Grochów II, XIIA Lewinów, inaczej Zacisze, XIVA Żerań) oraz fort pośredni (redutę) VIIA Służewiec. Kolejne modernizacje, prowadzone w latach 1892–1909, polegały głównie na wzmocnieniu konstrukcji fortów betonem.

Należy dodać, że do Twierdzy Warszawa przynależały też zlokalizowane na prawym brzegu Wisły forty Kawęczyn i Wawer, które zbudowano w latach 1892–1893. Były one elementami Warszawskiego Rejonu Umocnionego i leżały na linii Warszawa-Zegrze. Rozebrano je w pierwszych latach po zakończeniu I wojny światowej.

Twierdza Warszawa przed, w trakcie i po I wojnie światowej

31 stycznia 1909 r. podjęto decyzję o likwidacji Twierdzy Warszawa (ale bez Cytadeli). Do rozbiórki przystąpiono w 1913 r., jednak z braku funduszy nie była ona realizowana zbyt skutecznie. Poza tym wobec zbliżającego się konfliktu obiekty twierdzy zaczęto pospiesznie wzmacniać, przygotowując je do obrony. Odegrały one istotną rolę podczas walk o Warszawę na jesieni 1914 r. W kolejnym roku, dokładnie 3 sierpnia 1915 r. dowództwo rosyjskie wydało rozkaz o opuszczeniu miasta. Wszystkie najważniejsze obiekty forteczne zostały wysadzone.

W okresie międzywojennym kontynuowano rozbiórkę fortów, przerywając ją jednak na czas wojny z Rosją w 1920 r. We wrześniu 1939 r. o niektóre spośród pozostałych obiektów, na przykład Fort Cze-Czerniaków, toczyły się walki z Niemcami. Po II wojnie światowej większość elementów twierdzy przejęło Wojsko Polsko. Obecnie na ich terenach mieszczą się na przykład ogródki działkowe czy przestrzenie komercyjne. Niektóre, jak Fort Władimir (obecnie Legionów), można zwiedzać, inne są natomiast opuszczone i stopniowo postępuje ich degradacja.

Bibliografia

1. Białkiewicz, J. J., Muzeum Katyńskie na terenie Cytadeli Warszawskiej – obiekt historyczny w interpretacji nowoczesnej architektury muzealnej, „Wiadomości Konserwatorskie” 2017, nr 52, s. 59–73.
2. Czajka G., Historia Twierdzy Warszawa, „Archaeologica Hereditas. Konserwacja zapobiegawcza środowiska 5. Dziedzictwo militarne” 2017, t. 9, s. 109–112.
3. Gleń P., Twierdza Dęblin – kierunki adaptacji XIX-wiecznych fortyfikacji do współczesnych funkcji. Tom I, rozprawa doktorska, Politechnika Warszawska, Warszawa 2023.
4. Głuszek C., Fortyfikacje na ziemiach Królestwa Polskiego w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki PAN” 2015, t. XL, s. 177–187.
5. Głuszek C., Gleń P., Fort Bema (P-Parysów) w Warszawie – adaptacja do funkcji rekreacji miejskiej, „Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Lublinie” 2021, nr 4, s. 25–32.
6. https://www.forty.waw.pl/index.php/twierdza-warszawa, dostęp: 26.08.2026 r.
7. Jastrzębska J., Zaraś E., Botwina J. Usługi ekosystemowe elementów krajobrazu fortecznego Twierdzy Warszawa w kontekście współczesnego miasta, „Acta Scientiarum Polonorum. Formatio Circumiectus” 2024, nr 2, s. 11–24.
8. Królikowski L., Twierdza Warszawa, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994.
9. Załęczny J., Świadkowie pobytu w Cytadeli, towarzysze zesłania. O rzeczach w otoczeniu więźniów, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „W zwierciadle rzeczy”, red. J. Kita, M. Korybut-Marciniak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź-Olsztyn 2022, s. 287–311.