Twierdza Zegrze

Jednym z trzech najważniejszych punktów tzw. „polskiego trójkąta”, czyli systemu umocnień wzniesionych przez Rosjan w XIX w., stała się Twierdza Zegrze. Warto przeczytać o jej położeniu, historii i infrastrukturze, aby zapoznać się z tym mniej znanym zabytkiem architektury fortecznej.

Geneza Twierdzy Zegrze

W drugiej połowie XIX w. zarysowały się sojusze mocarstw europejskich, czyli Trójprzymierze, z Niemcami, Austro-Węgrami i Włochami, oraz Trójporozumienie, w skład którego weszły Francja, Wielka Brytania oraz Imperium Rosyjskie. W Rosji coraz mocniej zdawano sobie sprawę, że ewentualna wojna może wiązać się z koniecznością zaciekłej obrony zachodnich granic. Aby ją ułatwić, w 1873 r. podjęto decyzję o stworzeniu lub zmodernizowaniu szeregu twierdz znajdujących się na linii Wisły, Narwi i Biebrzy.

Integralną częścią systemu obronnego miał stać się Warszawski Rejon Umocniony, w kształcie trójkąta. Jego wierzchołki miały opierać się na już istniejących twierdzach w Warszawie (na południu) i Modlinie (na północnym-zachodzie) oraz na planowanej Twierdzy w Zegrzu (na północnym-wschodzie). Mimo że, formalnie utworzony w 1887 r., WRU przetrwał jedynie do 1909 r. (a więc nie doczekał wybuchu I wojny światowej), to jednak efektem jego powołania stały się obiekty twierdzy w Zegrzu.

Położenie i zadania Twierdzy Zegrze

Twierdzę zlokalizowano w miejscu, które zapewniało dobre warunki obronne, a także stwarzało możliwość dogodnej komunikacji z pozostałymi elementami WRU:

• na wysokim, północnym brzegu Narwi, co ułatwiało nie tylko prowadzenie działań defensywnych, ale również rozpoznanie;
• w pobliżu piaszczystych wydm, które mogły utrudniać przemieszczanie się oddziałów przeciwnika;
• przy ważnych szlakach komunikacyjnych – Trakcie Kowieńskim, biegnącym od Warszawy, przez Serock i Pułtusk, w kierunku Kowna, oraz linii kolejowej Jabłonna-Zegrze, oddanej do użytku w 1897 r.

Głównymi zadaniami twierdzy było wzmocnienie „polskiego trójkąta” (WRU) i tym samym zabezpieczenie kluczowych kierunków operacyjno-strategicznych (na Moskwę czy Petersburg). Fortyfikacje w Zegrzu miały w szczególności osłonić wschodnie przedpole Twierdzy Modlin, a także zabezpieczyć przeprawy przez Narew (starą, drewnianą, która została wybudowana w 1831 r. i spłonęła podczas budowy twierdzy, w 1897 r. zastąpiono stalowym mostem kratownicowym, którego projektantem był współtwórca Mostu Poniatowskiego w Warszawie, inż. Mieczysław Marszewski).

Budowa twierdzy

Fortyfikacje dla Zegrza (który, jako wieś należąca do rodziny Radziwiłłów, został odkupiony od niej przez władze rosyjskie) projektowano już w latach 80-tych XIX w., ale z braku środków finansowych (Rosjanie mocno inwestowali wówczas w inne zespoły obronne, w tym w Modlinie) zaniechano ich budowy. Do koncepcji powrócono w latach 90-tych. W 1892 r. opracowano nowy plan, a w 1893 r. rozpoczęło się wznoszenie obiektów twierdzy.

W ramach inwestycji kolejno:

• zbudowano w latach 1893–1895 Umocnienie Duże, a następnie Umocnienie Małe wraz z towarzyszącą im infrastrukturą;
• rozpoczęto wznoszenie Fortów Dębe (w 1901 r.) i Beniaminów (w 1904 r.),jednak nigdy ich nie ukończono;
• zmodernizowano twierdzę – w okresie od 1902 do 1907 r. postawiono kilka schronów dla dział przeciwszturmowych oraz dwie nowe prochownie, poza tym rozbudowano kompleksy koszarowe.

Z uwagi na ogromne nakłady finansowe, jakie były ponoszone przez Rosjan w związku z budową umocnień na zachodniej granicy Imperium, w 1909 r. zdecydowano o likwidacji szeregu twierdz, w tym także w Zegrzu. Mimo opracowania planów wysadzenia tamtejszych fortyfikacji, z braku pieniędzy nie doszło do tego. W I wojnę światową Twierdza w Zegrzu wkraczała więc w stosunkowo dobrym stanie. Warto podkreślić, że była ona jedną z najnowocześniejszych twierdz rosyjskich wzniesionych w XIX w., a doświadczenia nabyte podczas jej budowy wykorzystano podczas projektowania między innymi Twierdzy we Władywostoku.

 Jak wyglądała Twierdza w Zegrzu?

Powstała ona jako niewielka twierdza zaporowa. Po budowie i modernizacjach objęła:

• 2 żelbetowe forty –  Umocnienie Duże (na zachodzie) i Umocnienie Małe (wschodnie); powstały one w załamaniu Narwi i były połączone ze sobą drogą forteczną oraz biegnącym wzdłuż niej wałem z suchym rowem;
• wzniesione według projektu gen. Konstantina Wieliczko forty Beniaminów i Dębe – w ramach WRU ten pierwszy leżał na linii Warszawa-Zegrze (obecnie jest on jedynym zachowanym fortem w jej ramach, gdyż przynależące do Twierdzy Warszawa forty Kawęczyn i Wawer zostały rozebrane w latach powojennych), a Dębe – Modlin-Zegrze;
• 2 zespoły koszarowe, po jednym na każdym brzegu Narwi – w Zagrobach (obecnie Zegrze Południowe), w pobliżu stacji kolejowej (prawie 50 budynków), oraz wewnątrz twierdzy, głównie w jej wschodniej części (około 100 budynków razem z garnizonowymi klubem, cmentarzem i cerkwią);
• dodatkowe koszary na potrzeby Fortu w Beniaminowie, które powstały w latach 1907–1908 w Białobrzegach (około 3 km od Zegrza);
• 3 prochownie zlokalizowane nad brzegiem Narwi – pierwsza, z pięcioma pomieszczeniami magazynowymi, powstała w 1897 r., a kolejne dwie, mające po 4 pomieszczenia, w ramach modernizacji twierdzy w latach 1906–1907.

Ważną rolę w infrastrukturze fortecznej odgrywały 2 mosty. Wschodni (stalowy, o którym już była mowa) był przeznaczony do ruchu drogowego i biegł Traktem Rówieńskim. Z kolei zachodni obsługiwał linię kolejki wąskotorowej i prowadził do Umocnienia Dużego.

Warto dodać, że Twierdza Zegrze przypominała bardziej fortyfikację górską, a nie taką budowaną na niższych terenach. Wskazują na to niesymetryczny narys umocnień oraz bardzo wysokie wały i wyjątkowo głęboka fosa.

Twierdza Zegrze podczas I wojny światowej i jej dalsze dzieje

W trakcie I wojny światowej Niemcy atakowali centrum twierdzy głównie za pomocą ostrzału artyleryjskiego, dlatego nie doszło do bezpośrednich walk o Umocnienia Duże i Małe. Wycofując się z twierdzy, Rosjanie w dniu 6 sierpnia 1915 r. wysadzili oba mosty (stalowy i dla kolejki wąskotorowej).

Także Fort Beniaminów nie uczestniczył w działaniach militarnych. 10 sierpnia 1915 r. został on jednak wysadzony przez załogę. Dużemu zniszczeniu uległy wówczas kaponiery i tradytory. Najcięższe walki toczyły się o Fort Dębe. Był on kilkukrotnie szturmowany przez Niemców, również przy udziale potężnych moździerzy 420 mm, ale wszystkie natarcia odparto. Po osłonięciu odwrotu własnych oddziałów, w nocy z 6 na 7 sierpnia 1915 r. został opuszczony przez załogę. Nie zdążono jednak wysadzić jego elementów.

Warto dodać, że w Beniaminowie, w koszarach na zapleczu fortu, w lipcu 1917 r. zostali internowali polscy oficerowie w ramach tzw. kryzysu przysięgowego. Wynikł on w następstwie odmowy złożenia przez niektórych legionistów przysięgi wojskowej na wierność zależnemu od Niemiec i Austro-Węgier Królestwu Polskiemu.

Po przejęciu Twierdzy Zegrze przez Niemców niektóre z jej umocnień zostały włączone do nowej linii obronnej, nazwanej Przedmoście Warszawskie (Brückenkopf Warschau). Później wykorzystywano je w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. oraz w działaniach militarnych w 1944 r. Do czasów obecnych część z nich zachowała się w dobrym stanie, stając się niemym świadkiem rozwoju architektury obronnej w XIX w. i tragicznych wydarzeń związanych z I oraz II wojną światową.

Bibliografia:

1. Boguszewski P., Twierdza Zegrze, [w:] Twierdze i działania na ziemiach polskich w czasie I Wojny Światowej. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w ramach krajowego programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ochrona i konserwacja architektury obronnej”. Osowiec-Twierdza 16–18 X 1998, red. J. Chorzępa, A. Wap, Wydawnictwo Forteca, Białystok-Przasnysz 2000, s. 57–63.
2. Głuszek C., Fortyfikacje na ziemiach Królestwa Polskiego w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki PAN” 2015, t. XL, s. 177–187.
3. https://www.forty.waw.pl/index.php/twierdza-zegrze, dostęp: 28.08.2026 r.
4. Szostek K., Zdeb K., Fort w Beniaminowie – problematyka zagospodarowania i ochrony jedynego ocalałego fortu linii Zegrze – Wawer, „Archaeologica Hereditas. Konserwacja zapobiegawcza środowiska 5. Dziedzictwo militarne” 2017, t. 9, s. 189–197.
5. Załęczny J., Wydarzenia wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku na terenie ówczesnego powiatu warszawskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 17, s. 23–38.