Jednym z ważniejszych punktów na mapie fortyfikacji obronnych Imperium Rosyjskiego na froncie wschodnim podczas I wojny światowej była Twierdza Modlin. Jej historia rozpoczęła się już na początku XIX w. i była naznaczona ciężkimi walkami. Warto ją poznać bliżej.
Położenie i geneza Twierdzy Modlin
Obszar wokół późniejszej Twierdzy Modlin (jest ona położona około 30 km na północny zachód od Warszawy) był umacniany już od okresu średniowiecza. W XI w. w Zakroczymiu, w celu kontroli i ochrony strategicznego rejonu położonego u zbiegu Wisły i Narwi, wzniesiono warowny gród. Także w późniejszych wiekach, szczególnie począwszy od XVII, budowano tutaj umocnienia. Zakładali je nie tylko Polacy, ale też Szwedzi. Przykładem jest wzniesiona podczas Potopu Kępa (czy Wyspa) Szwedzka z obozem o narysie gwiazdy czteroramiennej, tzw. „Bugskansen” (obecnie znajduje się tam spichlerz z XIX w.).
Z pomysłem silnego ufortyfikowania omawianego rejonu wystąpili pod koniec XIX w. Rosjanie. Projekt opracowany przez gen. Jaana Petera van Suchtelena (Piotra Suchtelena) zakładał budowę twierdzy typu bastionowego, nieco oddalonej od obu rzek, z fortami wysuniętymi w kierunku zachodnim. Co ciekawe, twierdza miała zostać nazwana zakroczymską. Projekt ten nie doczekał się jednak realizacji.
Powrócono do niego w epoce napoleońskiej. Napoleon I docenił strategiczne znaczenie Modlina, dlatego w 1806 r. podjął decyzję o budowie w tym miejscu twierdzy. W zamierzeniu miała ona pełnić funkcje magazynowe i dopiero później zaczęto ją przekształcać w obiekt typowo obronny. Projekt leżał w gestii gen. Françoisa de Chasseloupa-Laubata.
Etapy budowy twierdzy
Twierdza Modlin była wznoszona i rozbudowywana od początków XIX w. w zasadzie aż do wybuchu I wojny światowej. Na jej przykładzie można więc prześledzić rozwój architektury obronnej w tym czasie i różnego typu modernizacje pojawiające się w jej ramach.
Epoka napoleońska
Budowa twierdzy trwała w latach 1806–1812. Powstał wówczas zasadniczy zrąb fortyfikacji, składający się z konstrukcji ceglano-ziemnych. Były to:
- twierdza bastionowa, czyli obwarowania główne – po późniejszych rozbudowach stała się ona obwodem wewnętrznym cytadeli;
- trzy wysunięte korony, czyli potężne umocnienia zewnętrznego narysu;
- fortyfikacje na przedmościach kazańskim i nowodworskim oraz na Wyspie Szwedzkiej.
Mimo sporego rozmachu prac, nie udało się ich ukończyć. Przeszkodą stała się klęska Napoleona podczas kampanii rosyjskiej i konieczność przygotowania Modlina do obrony. Oblężenie twierdzy przez 10-tysięczne siły rosyjskie pod dowództwem gen. Iwana Paskiewicza trwało od 5 lutego do 1 grudnia 1813 r. (według niektórych źródeł – do 25 grudnia). Zakończyło się kapitulacją wycieńczonych i zdziesiątkowanych jednostek polskich, francuskich i saskich.
Pierwsza rozbudowa twierdzy (1832–1883)
W okresie Królestwa Polskiego w twierdzy stacjonowały oddziały polskie i rosyjskie. Stała się ona ważnym obiektem obronnym powstańców listopadowych i padła jako jeden z ostatnich punktów oporu, w dniu 9 października 1831 r. Po zakończeniu powstania Rosjanie zdecydowali się ją rozbudować. Jej zadaniem stała się odtąd nie tylko obrona zachodnich rubieży Imperium Rosyjskiego, ale też ewentualne tłumienie kolejnych polskich zrywów niepodległościowych.
Poza tym pełniła rolę penitencjarną – w jej ramach zlokalizowano carskie więzienie. Działała w nim rota aresztancka, do której zsyłano skazanych na przeszło 10 lub 5 lat ciężkiego więzienia. W 1838 r. przebywało w niej 186 osób. W czasie powstania styczniowego Modlin stał się jednym z głównych carskich więzień.
Rozbudowa Twierdzy Modlin była realizowana według projektu gen. Iwana Dehna. Jej centralnym punktem stały się ogromne koszary obronne, które mogły pomieścić około 20 000 żołnierzy. Miały ponad 2 km długości i obecnie są uznawane za najdłuższy obiekt wojskowy w Europie. Pełniły nie tylko funkcje mieszkalne, ale w warunkach wojny mogły też stanowić ostatni punkt oporu twierdzy. Ich budowa trwała do 1864 r.
W trakcie rozbudowy twierdzy ponadto:
- uzupełniono wzniesione za czasów napoleońskich korony, wzmacniając je rawelinami i murem Carnota;
- zbudowano szereg nowych obiektów, jak ogromny spichlerz zbożowy, który miał być głównym magazynem żywnościowym dla wojsk rosyjskich stacjonujących na terenie Królestwa Polskiego, kilka prochowni oraz fort „Ostrołęka” (1856–1858).
Warto dodać, że w 1834 r. Rosjanie nadali twierdzy nową nazwę – Nowogieorgiewsk. Przetrwała ona do 1915 r.
Twierdza fortowa (1883–1888)
Pojawienie się dział z gwintowaną lufą ładowanych od tyłu, a także stale pogarszająca się sytuacja międzynarodowa skłoniły Rosjan do budowy twierdzy otoczonej silnymi punktami oporu – fortami. Ich zadaniem była obrona wysuniętych pozycji (na odległości od 2 do 5 km od cytadeli) i niedopuszczenie przeciwnika do bezpośredniego ataku na trzon twierdzy.
Decyzję o wzniesieniu twierdzy fortowej podjął car Aleksander III w 1883 r. (rok później udało mu się nawet odbyć wizytę na placu budowy Fortu III podczas podróży do Skierniewic). Stworzono rozciągniętą na linii o długości 30 km sieć 8 fortów:
- I – Zakroczym;
- II – Kosewo;
- III – Pomiechówek;
- IV – Janówek;
- V – Dębina (Czosnów);
- VI –Czeczotki;
- VII – Cebulice;
- VIII – Kępa Grochalska.
Miały one wprawdzie różną wielkość, jednak wzniesiono je według identycznego wzoru opracowanego przez inżynierów z rosyjskiego Ministerstwa Wojny – nadano mu numer F 1897. Były one konstrukcji ceglanej, dwuwałowe, przykryte ziemią oraz otoczone murem i fosą. Największym z nich był Fort Pomiechówek, który zajmował powierzchnię 5 ha.
Modernizacja i rozbudowa twierdzy (1894–1914)
Forty te już w momencie ukończenia były przestarzałe, dlatego podjęto decyzję o ich modernizacji. Została ona przeprowadzona w latach 1894–1900 i polegała głównie na zastąpieniu elementów ceglanych przez betonowe.
W latach 1912–1914 doszło do kolejnej rozbudowy Twierdzy Modlin. Postanowiono wówczas stworzyć, obok wewnętrznego, także zewnętrzny pierścień fortów, znajdujący się w odległości 5–10 km od cytadeli. Rozbudowa miała doprowadzić do tego, aby twierdza mogła skutecznie bronić się nawet na głębokich tyłach wroga.
Zakładano wzniesienie 11 fortów, które miały zostać uzupełnione szeregiem dzieł pośrednich i magazynów amunicji. Jednak do momentu wybuchu I wojny światowej na części umocnień w ogóle nie rozpoczęto prac, w innych natomiast rezygnowano na przykład z elementów pancernych. Mimo tego w 1914 r. Modlin był jedną z najpotężniejszych twierdz w Europie.
Twierdza Modlin w czasie I wojny światowej
W trakcie Wielkiej Wojny o twierdzę toczyły się intensywne walki. Doszło do nich od 9 do 20 sierpnia 1915 r., gdy została ona oblężona przez wojska niemieckie dowodzone przez gen. Hansa Beselera. Liczyły one około 80 000 ludzi i były wyposażone między innymi w potężne armaty kalibru 420 mm. Naprzeciw nim stanęła załoga twierdzy w sile około 100 000 żołnierzy. Dysponowali oni nawet 1000 dział, ale spora część z nich była przestarzała.
Zasadnicze walki trwały 6 dni. Tak krótki czas obrony wynikał ze słabego wyszkolenia i wyposażenia obrońców oraz z tego, że fortyfikacje z zewnętrznego pierścienia nie zostały ukończone. Poza tym jeszcze przed rozpoczęciem oblężenia plany umocnień wpadły w ręce niemieckie, co ułatwiło im kierowanie skutecznych uderzeń w najczulsze punkty obrony. Po zakończeniu walk twierdzę przejęli Niemcy, wykorzystując ją do końca wojny na potrzeby magazynowe czy szpitalne.
Twierdza Modlin po 1918 r.
W okresie międzywojennym wzięła ona udział w walkach z Rosjanami – była trzonem obrony 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego. Stała się również bazą między innymi dla 32. pułku piechoty oraz Szkoły Podchorążych Broni Pancernych. W tym czasie próbowano ją modernizować, wznosząc między innymi rowy przeciwpancerne i ziemne umocnienia polowe.
W czasie kampanii wrześniowej w 1939 r. twierdza została obsadzona żołnierzami Armii „Modlin” (była też siedzibą jej sztabu) oraz Armii „Łódź”. Broniła się przez długi czas przed przeważającymi siłami niemieckimi, kapitulując dopiero 29 września. Później jej obiekty wykorzystywali Niemcy. Na przykład w Forcie I zorganizowali obóz przejściowy, a w Forcie III więzienie dla rejencji ciechanowskiej (mogło przejść przez niego nawet 50 000 osób, z których 12 000–15 000 zamordowano na jego terenie).
Po II wojnie większość obiektów przejęło Wojsko Polskie. Stopniowo ulegały one daleko idącej dewastacji, jednak część z nich zachowała się w dobrym stanie i można je zwiedzać. Dotyczy to między innymi koszar i Fortu III. Warto też zapoznać się ze zbiorami Muzeum Kampanii Wrześniowej 1939 r. i Twierdzy Modlin.
Bibliografia:
- Aksamitowski A. (red.), 200 lat Twierdzy Modlin (1806–2006), Towarzystwo Przyjaciół Twierdzy Modlin, Modlin 2006.
- Bochenek R., Zarys historii Twierdzy Modlin, Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji, Warszawa 2001.
- https://twierdzamodlin.pl/twierdza-modlin/historia/ (dostęp: 10.07.2026 r.)
- Mikołajczyk Z. K., Modlin Fortress as a Military Garrison of the Second Polish Republic, „Seminare” 2021, t. 4, s. 125–134.
- Oleńczak P., Twierdza Modlin jako carskie więzienie w latach 1861–1864, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2013, nr 14, s. 29–50.
- Skonieczny P., Fort III w Pomiechówku. Zabytek architektury militarnej, Fundacja Fort III Pomiechówek, Warszawa 2021.
