Twierdza Dęblin to ważny punkt na mapie rosyjskich umocnień obronnych z XIX w. Stanowiła istotny element fortyfikacji zlokalizowanych na zachodnich rubieżach Imperium Rosyjskiego, biorąc udział w ciężkich walkach podczas I wojny światowej. Prześledźmy jej genezę i dzieje.
Lokalizacja twierdzy
Twierdzę wzniesiono u ujścia Wieprza do Wisły, na niedużym wzniesieniu. Wybrano taką, a nie inną lokalizację ze względu na jej istotne walory obronne. Dzięki rzekom, twierdza była w naturalny sposób zabezpieczona przed potencjalnymi atakami z kierunków zachodniego (od strony Prus) oraz południowego (od strony Austrii). Poza tym:
- lewy brzeg Wisły był położony wyżej niż prawy i łagodnie opadał ku zachodowi, będąc w zasadzie pozbawionym roślinności – znacznie ułatwiało to obserwowanie ruchów przeciwnika oraz prowadzenie ognia z dział fortecznych; dodatkowo przecinało go koryto starej, wyschniętej łachy wiślanej, które mogło utrudnić logistykę po stronie wroga;
- prawy brzeg Wisły był równiną – takie ukształtowanie terenu sprzyjało przemieszczaniu wojsk własnych oraz zaopatrzeniu.
Obszar, na którym wzniesiono twierdzę, był ponadto wyposażony w sieć dróg bitych. Kierowały się one od Radomia i Puław do Lublina oraz od Warszawy do Ryk i Lublina. Strategiczne znaczenie tego terenu jeszcze wzrosło w drugiej połowie XIX w., po zbudowaniu dwóch linii kolejowych – nadwiślańskiej, łączącej Lublin z Warszawą (1877 r.), oraz dąbrowsko-dęblińskiej (1885 r.).
Geneza i zadania Twierdzy Dęblin
O potrzebie ufortyfikowania okolic Dęblina wspominali już na początku XIX w. Ignacy Prądzyński oraz Jan Mallet, doceniając strategiczne znaczenie tego obszaru. Wprawdzie nie przewidywali wzniesienia twierdzy w samym Dęblinie (ich zdaniem lepszą lokalizacją były Puławy), to jednak podkreślali potrzebę stworzenia na rzece Wieprz rozbudowanych pozycji obronnych.
Po zakończeniu powstania listopadowego do idei Prądzyńskiego i Malleta powrócili Rosjanie. Jakie konkretnie zadania postawiono przed Twierdzą Dęblin?
- Wzmocnienie obrony zachodnich rubieży Imperium Rosyjskiego przed możliwym atakiem ze strony Prus czy Austrii – razem z Modlinem i Brześciem twierdza miała wejść w skład trójkąta fortecznego.
- Zabezpieczenie przepraw na Wiśle – dawało to możliwość nie tylko skuteczniejszego zablokowania pochodu przeciwnika, ale też sprawnego przerzucania własnych żołnierzy i uzbrojenia w razie chęci przeprowadzenia kontruderzenia.
- Umocnienie władzy Imperium Rosyjskiego na obszarze Królestwa Polskiego – twierdza miała pełnić funkcje policyjne i tym samym stanowić element systemu zapobiegającego ponownemu wybuchowi powstania.
Należy dodać, że w 1831 r. Dęblin oraz okoliczne Modrzyce zostały nadane przez cara Mikołaja I, jako dziedziczną własność, gen. Iwanowi Paskiewiczowi. Stało się to w uznaniu tego, że stłumił on powstanie listopadowe, w jego trakcie zdobywając Warszawę. Już jako Namiestnik Królestwa Polskiego, w 1832 r. podjął prace nad budową Twierdzy Dęblin. Na jego cześć nazwano ją Iwangorod.
Budowa twierdzy
Dęblin, jako twierdza II klasy, powstała według planów gen. Iwana Dehna, który był również autorem projektu Twierdzy Modlin. Budowa, z przerwami, trwała od 1837 r. w zasadzie do momentu wybuchu I wojny światowej.
Budowa twierdzy bastionowej (1837–1847)
W latach 1837–1845 wzniesiono pentagonalny fort z fosą, skarpami i przeciwskarpami oraz wałami. Każdy bok był kurtyną z dwoma półbastionami na flankach. Na załamaniach rowów znajdowały się kaponiery, z których można było prowadzić ogień z broni ręcznej i maszynowej, a nawet z szybkostrzelnych działek piechoty. Wewnątrz, równolegle względem wałów, zlokalizowano dwupiętrowe kazamaty ze sztabem, składami amunicyjnymi oraz intendenturą. Na teren fortu prowadziły 3 bramy (św. Mikołaja, św. Jerzego, św. Włodzimierza). Miał on pełnić rolę cytadeli dla całego zespołu obronnego.
W 1847 r. na lewym brzegu Wisły wzniesiono Fort Gorczakowa. Jego zadaniem była obrona mostu prowadzącego do cytadeli. Miał on kształt pięcioboku z wyróżniającymi się, wysokimi wałami. Poza tym w ramach pierwszego etapu budowy twierdzy istniejące fortyfikacje wzmocniono lunetami (Małachowskiego, Dwernickiego, Rozłuckiego) oraz redutami (Kątskiego i Zajączka). Reduty były rozmieszczone na północ i południe od cytadeli, w odległości 1,5–2 km od niej.
Twierdza fortowa (1878–1914)
Podczas powstania styczniowego Dęblin nie odegrał znaczącej roli i nie wziął udziału w walkach – toczyły się one w odległości 10–12 km od niego. Powstańcy nie dysponowali siłami pozwalającymi szturmować tamtejszą twierdzę, mimo że jej garnizon, składający się z batalionu piechoty, 290 artylerzystów i 15 saperów, był stosunkowo skromny.
Intensywny rozwój artylerii i pojawienie się dział gwintowanych doprowadziły do tego, że Twierdza Dęblin (dotyczyło to zresztą innych fortyfikacji, nie tylko rosyjskich, ale też pruskich oraz austriackich) stała się przestarzała. Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877–1878) gen. Eduard Todtleben przedstawił generalny plan rozbudowy twierdzy, zakładający dostosowanie jej do nowych realiów prowadzenia walk obronnych. W tym celu stworzono sieć 7 fortów, które zlokalizowano na obu brzegach Wisły w odległości około 3 km od cytadeli.
- Na prawym brzegu znalazły się forty I Młynki (w literaturze podaje się też nazwę Nadwiślanka), II Mierzwiączka, III Dęblin oraz IV Borowa.
- Na lewym brzegu zbudowano forty V Borecki (Borek), VI Nagórnicki (Wannowskiego) oraz VII Głusiecki (Głusiec).
Każdy fort wzniesiono na planie pięcioboku, z wysokimi wałami, skarpami i przeciwskarpami. Skomunikowano je ze sobą za pośrednictwem sieci dróg, telefonów i telegrafów.
W omawianym okresie doszło jeszcze do niewielkich modernizacji w ramach cytadeli. Polegały one na rozbudowie magazynów artyleryjskich oraz powstaniu warsztatów rusznikarskich, prochowni i soboru. Wprowadzenie pocisków burzących w 1885 r. spowodowało podjęcie dalszych prac w kierunku wzmocnienia twierdzy. Zostały one jednak mocno ograniczone i sprowadzały się do uzupełnienia niektórych konstrukcji betonem.
Rosnące przekonanie o słabej przydatności dużych obiektów obronnych podczas prowadzenia działań militarnych doprowadziło do kasacji Twierdzy Dęblin w 1909 r. Nie uległa ona całkowitemu zniszczeniu tylko dzięki brakowi środków finansowych. Już jednak rok później podjęto prace nad jej reaktywacją. W 1913 r. Dęblin ponownie otrzymał komendanturę, ale nie poszły za tym konkretne działania modernizacyjne. Doszło jedynie do wzniesienia nowej linii obronnej w odległości 4 km od pierścienia fortów. W I wojnę światową twierdza ta wchodziła w opłakanym stanie. Walory bojowe zachowały w zasadzie tylko forty V oraz VI.
Twierdza Dęblin od Wielkiej Wojny do czasów współczesnych
W czasie I wojny światowej o twierdzę toczyły się ciężkie walki. Były one prowadzone w październiku i listopadzie 1914 r. W ich wyniku garnizon Dęblina stracił 3500 ludzi. Mimo intensywnych przygotowań do obrony, podjętych na wiosnę i w lecie 1915 r., twierdzy nie dane było ponownie wziąć udział w działaniach militarnych. Klęska pod Gorlicami i szybkie postępy wojsk niemieckich oraz austro-węgierskich nie pozwoliły Rosjanom na zorganizowanie silnej obrony. 25 lipca 1915 r. rozpoczęła się ewakuacja Dęblina. Trwała ona do 4 sierpnia. W jej trakcie załoga wysadziła poszczególne forty oraz zniszczyła cytadelę.
W okresie międzywojennym obiekty twierdzy zostały przejęte przez Wojsko Polskie. W tym czasie kontynuowano prace rozbiórkowe. Warto dodać, że w 1927 r. z Grudziądza do Dęblina przeniesiono Oficerską Szkołę Lotniczą.
Podczas II wojny światowej na terenie twierdzy Niemcy zorganizowali koszary wojskowe, a następnie obóz dla jeńców rosyjskich (Stalag 307). W trakcie ofensywy Armii Czerwonej o Dęblin toczyły się intensywne walki, które doprowadziły do dalszych zniszczeń. 25 lipca 1944 r. twierdzę i miasto zajęły jednostki rosyjskie oraz Armii Krajowej.
Po zakończeniu wojny szereg obiektów twierdzy ponownie przejęło wojsko. Zespół fortyfikacji dęblińskiej już w 1966 r. został wpisany do rejestru zabytków, jednak obecnie jest mocno zdewastowany – w najlepszym stanie zachował się Fort II Mierzwiączka. Warto przy tym podkreślić, że mimo trudnej historii, Twierdza Dęblin miała znaczący wpływ na ukształtowanie stosunków gospodarczych i społecznych w mieście i okolicy.
Bibliografia:
- Bachanek A., The Relics of the Great War in the Foreground of the Dęblin Fortress as aBasis for the Creation of the Cultural Heritage of the Region, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” 2022, nr 37, s 149–173.
- Bystrzycki A., Twierdza Dęblin (1837-1915), „Rocznik Mazowiecki” 1976, nr 6, s. 171–204.
- Gleń P., Twierdza Dęlin – kierunki adaptacji XIX-wiecznych fortyfikacji do współczesnych funkcji. Tom I, rozprawa doktorska, Politechnika Warszawska, Warszawa 2023.
- Tkaczyk J., Twierdza Dęblin – elementy umocnień rawelinu drugiego, „Archeologia Polski Środkowowschodniej” 2008, nr 10, s. 265–272.
