Na początku XX wieku Austro-Węgry były jednym z największych mocarstw Europy, ale ich ustrój, oparty na ugodzie z 1867 roku, budził coraz większe kontrowersje. Jednym z jego najostrzejszych krytyków był następca tronu, Franciszek Ferdynand d’Este. Wokół arcyksięcia powstał tzw. krąg belwederski – środowisko polityków, wojskowych i ekspertów przygotowujących projekty przebudowy monarchii. Co łączyło jego członków, jakie zmiany proponowali i dlaczego szczególnie zależało im na ograniczeniu wpływów węgierskich elit?

Część I. Monarchia w kryzysie i narodziny kręgu belwederskiego

Austro-Węgry po 1867 roku – źródła kryzysu dualizmu

W 1867 roku, po klęsce Austrii w wojnie z Prusami, cesarz Franciszek Józef zawarł z węgierskimi elitami politycznymi ugodę austro-węgierską (Ausgleich). Porozumienie, którego jednym z głównych architektów był Ferenc Deák, doprowadziło do powstania monarchii dualistycznej – Austro-Węgier. Państwo składało się odtąd z dwóch części posiadających własne parlamenty i rządy, połączonych osobą monarchy oraz wspólnymi instytucjami odpowiedzialnymi za politykę zagraniczną, sprawy wojskowe i związane z nimi finanse.

Jedna dynastia, dwa organizmy państwowe, czyli monarchia dualistyczna

Po ugodzie z 1867 roku Austro-Węgry składały się z dwóch części:

• Przedlitawii, obejmującej m.in. Austrię, Czechy, Morawy i Galicję,
• Zalitawii, czyli ziem Korony św. Stefana.

Obie części monarchii posiadały własne parlamenty, rządy i ustawodawstwo. Wspólne pozostawały polityka zagraniczna, sprawy wojskowe oraz związane z nimi finanse. Bośnia i Hercegowina miała szczególny status: od 1878 roku Austro-Węgry okupowały i administrowały ją na podstawie postanowień kongresu berlińskiego, przy zachowaniu formalnej suwerenności osmańskiej. Dopiero aneksja w 1908 roku zmieniła jej status międzynarodowoprawny. Obszar ten, zarządzany pod nadzorem wspólnego Ministerstwa Finansów, funkcjonował jako kondominium obu części monarchii, nie należąc bezpośrednio ani do Przedlitawii, ani do Zalitawii.

Monarchia nie posiadała wspólnego parlamentu. Kontrolę nad wydatkami na instytucje wspólne sprawowały delegacje parlamentarne obu części państwa. Wiedeń i Budapeszt musiały również uzgadniać kwestie gospodarcze oraz podział kosztów utrzymania wspólnych instytucji. System ten uzależniał funkcjonowanie całej monarchii od współpracy dwóch ośrodków politycznych.

Uprzywilejowanie Niemców austriackich i Madziarów a sytuacja pozostałych narodowości

Ugoda z 1867 roku wzmacniała przede wszystkim pozycję niemieckojęzycznych elit austriackich i Madziarów, podczas gdy pozostałe narodowości monarchii nie uzyskały porównywalnych wpływów politycznych.

W Przedlitawii, mimo formalnego równouprawnienia narodowości, język niemiecki dominował w administracji centralnej. Czesi domagali się uznania historycznych praw Korony Czeskiej, a w Galicji szeroka autonomia polskich elit budziła sprzeciw części ludności ruskiej. W Zalitawii dominowały elity madziarskie, których polityce narodowościowej sprzeciwiali się m.in. Słowacy, Rumuni i Serbowie. Szczególny status miała Chorwacja-Slawonia, posiadająca własny parlament i ograniczoną autonomię na mocy ugody z 1868 roku. Niezadowolenie z dualizmu wynikało więc zarówno z nierównej reprezentacji narodowości, jak i sprzecznych dążeń politycznych – od postulatów równouprawnienia językowego po projekty przebudowy całej monarchii.

Madziaryzacja i narastanie konfliktów

Jednym z głównych źródeł konfliktów była madziaryzacja, czyli polityka upowszechniania języka i tożsamości węgierskiej wśród niemadziarskich mieszkańców Królestwa Węgier. Choć ustawa narodowościowa z 1868 roku przewidywała określone prawa językowe, opierała się na koncepcji jednego politycznego narodu węgierskiego.

W kolejnych dziesięcioleciach władze zwiększały znaczenie języka węgierskiego w szkolnictwie i administracji, wywołując sprzeciw m.in. Słowaków, Rumunów i Serbów. Madziaryzacja nie zawsze była jednak rezultatem przymusu – w miastach przyjmowanie języka węgierskiego wiązało się również z awansem społecznym i przemianami kulturowymi.

Dlaczego dualizm stał się problemem ustrojowym?

Dualizm utrudniał podejmowanie decyzji dotyczących całego państwa. Spory między Wiedniem a Budapesztem obejmowały m.in. finansowanie armii, język komendy wojskowej i kompetencje wspólnych instytucji.

Słabości systemu ujawnił kryzys węgierski z lat 1905–1906, gdy konflikt między koroną a większością parlamentarną utrudniał utworzenie stabilnego rządu. Dla części polityków i wojskowych związanych z dynastią stało się jasne, że utrzymanie monarchii wymaga nie tylko rozwiązania sporów narodowościowych, lecz także reformy jej instytucji. Do tego środowiska należał Franciszek Ferdynand i skupieni wokół niego doradcy.

Przeczytaj też: Sarajewo 1914: nacjonalizm, zamach i początek piekła

Franciszek Ferdynand i krąg belwederski – doradcy, eksperci i sojusznicy

Franciszek Ferdynand, urodzony w 1863 roku bratanek cesarza Franciszka Józefa, został następcą tronu w 1896 roku, po śmierci swojego ojca, arcyksięcia Karola Ludwika. Choć nie miał bezpośredniego wpływu na rządzenie monarchią, krytycznie oceniał jej ustrój i dostrzegał potrzebę reform. Różnił się pod tym względem od Franciszka Józefa, który dążył do utrzymania istniejącego porządku.

Arcyksiążę pozostawał jednak konserwatystą, przywiązanym do katolicyzmu i autorytetu dynastii. Proponowane przez niego i jego otoczenie reformy miały przede wszystkim wzmocnić władzę centralną oraz pozycję monarchy, a nie prowadzić do demokratyzacji państwa.

Przeczytaj: Następca, którego nikt nie planował i poznaj sylwetkę Franciszka Ferdynanda

Belweder – nieformalny ośrodek polityczny

Wiedeński Belweder, rezydencja Franciszka Ferdynanda, stał się ośrodkiem nieformalnego środowiska jego doradców, określanego jako krąg belwederski (Belvedere-Kreis). Tworzyli je wojskowi, politycy i eksperci przygotowujący projekty reform monarchii. Znaczenie tego środowiska wzrosło po 1906 roku, a jego organizacyjnym zapleczem była kancelaria wojskowa następcy tronu.

Jednym z najbliższych współpracowników arcyksięcia był Alexander Brosch von Aarenau, kierujący kancelarią w latach 1906–1911 i zaangażowany w przygotowania do przyszłej zmiany na tronie. Jego następcą został Karl Bardolff, zajmujący się sprawami politycznymi i wojskowymi. W 1913 roku znaczenie kancelarii wzrosło wraz z mianowaniem Franciszka Ferdynanda generalnym inspektorem sił zbrojnych.

Do zaplecza opiniodawczego należeli m.in. prawnik Heinrich Lammasch, dyplomata Ottokar Czernin i rumuński publicysta Aurel Popovici. Od pracy tych ekspertów należy odróżnić kontakty polityczne ze słowackim działaczem Milanem Hodžą i rumuńskim politykiem Alexandru Vaidą-Voevodem. Rozmowy z przedstawicielami narodowości niemadziarskich nie oznaczały automatycznie ich udziału w opracowywaniu programów reform.

Krąg belwederski nie stanowił jednolitego stronnictwa. Jego organizacyjnym rdzeniem była kancelaria wojskowa kierowana kolejno przez Broscha i Bardolffa; osobną grupę tworzyli autorzy ekspertyz, a jeszcze inną — polityczni rozmówcy następcy tronu. Jak podkreśla Kristian Mennen w badaniach nad politykami słowackimi, sam kontakt z arcyksięciem nie dowodzi rzeczywistego wpływu na jego decyzje.

Wspólny cel, różne pomysły

Najważniejszą cechą kręgu belwederskiego było zróżnicowanie poglądów jego uczestników. Nie wszyscy opowiadali się za federacją narodowościową. Nie wszyscy popierali trializm, czyli podział monarchii na trzy części. Różnice dotyczyły także stosunku do kompetencji parlamentów, autonomii krajów koronnych czy sposobów ograniczenia wpływów politycznych Budapesztu.

Można jednak wskazać kilka problemów, które powracały w działalności tego środowiska. Były nimi:

• potrzeba wzmocnienia spójności monarchii,
• ograniczenia konfliktów narodowościowych,
• usprawnienia administracji,
• zwiększanie zdolności państwa do prowadzenia wspólnej polityki.

Dla konserwatywnych doradców następcy tronu zagrożeniem mogły być zarówno dążenia separatystyczne, jak i nadmierna samodzielność dwóch członów monarchii. Reformy miały służyć przede wszystkim zachowaniu wielonarodowego państwa pod panowaniem Habsburgów.

Dlatego nie należy traktować kręgu belwederskiego jako jednolitego ruchu federalistycznego. Był on raczej miejscem, w którym rozważano różne sposoby przebudowy monarchii i przygotowywano scenariusze działania na okres przyszłego panowania Franciszka Ferdynanda.

Memoranda zamiast oficjalnego programu

Belweder był przede wszystkim ośrodkiem prac koncepcyjnych. Sporządzano tam memoranda, opinie prawne i scenariusze na wypadek sukcesji. Nie stanowiły one jednego zatwierdzonego programu: odrębnego omówienia wymagają program zmiany na tronie z 1911 roku oraz projekty konstytucyjne rozpatrywane w 1914 roku.

Budapeszt przeciwko Belwederowi. Franciszek Ferdynand i problem węgierskiej dominacji

W politycznych rozważaniach Franciszka Ferdynanda Węgry zajmowały miejsce szczególne. Arcyksiążę uważał, że uprzywilejowana pozycja Węgier, wynikająca z ugody z 1867 roku, ograniczała władzę monarchy i utrudniała funkcjonowanie państwa. Krytykował przede wszystkim dominację madziarskich elit, które wpływały nie tylko na politykę wewnętrzną Zalitawii, lecz także na sprawy całej monarchii.

Szczególne kontrowersje budziły węgierskie żądania zwiększenia samodzielności własnych formacji wojskowych i rozszerzenia stosowania języka węgierskiego w armii. Arcyksiążę postrzegał je jako zagrożenie dla jedności sił zbrojnych. Dlatego za pośrednictwem kancelarii wojskowej i swoich doradców poszukiwał sposobów ograniczenia wpływów Budapesztu oraz wzmocnienia władzy centralnej.

Korona i parlament. Spór o granice władzy

Po 1867 roku Franciszek Józef sprawował władzę na Węgrzech jako monarcha konstytucyjny. Choć zachowywał uprawnienia m.in. do mianowania rządu i zwierzchnictwa nad armią, musiał respektować odrębność ustrojową Królestwa Węgier i współpracować z jego parlamentem.

Franciszek Ferdynand zamierzał wykorzystać przyszłą sukcesję do ograniczenia samodzielności Budapesztu. Przeszkodą były jednak prawa konstytucyjne Węgier oraz przewidywany sprzeciw tamtejszych elit. Dlatego jego doradcy rozważali nie tylko zakres reform, lecz także sposoby ich wprowadzenia.

Prawo wyborcze na Węgrzech jako narzędzie politycznej zmiany

Jednym z najbardziej interesujących elementów planowanych reform była kwestia prawa wyborczego. Na początku XX wieku systemy wyborcze obu części monarchii znacznie się różniły. W Przedlitawii w 1907 roku wprowadzono powszechne i równe prawo wyborcze dla mężczyzn, podczas gdy na Węgrzech utrzymano liczne ograniczenia, m.in. majątkowe. W 1910 roku prawo głosu posiadało tam około 1,16 miliona mężczyzn, czyli zaledwie 6,4% ludności właściwego Królestwa Węgier.

Franciszek Ferdynand i jego doradcy rozważali rozszerzenie praw wyborczych jako sposób na osłabienie dominacji madziarskich elit. Zwiększenie liczby uprawnionych mogło wzmocnić reprezentację ludności niemadziarskiej i pozycję korony wobec dotychczasowej większości parlamentarnej. Powstawał polityczny paradoks: konserwatywny następca tronu, niechętny osłabianiu autorytetu dynastii, rozpatrywał reformę kojarzoną z demokratyzacją przede wszystkim z uwagi na jej potencjalne skutki dla układu sił na Węgrzech. Projektowane kurie narodowościowe stanowiły inny, niekoniecznie tożsamy wariant poszerzania reprezentacji.

Znaczenie kontaktów z narodowościami niemadziarskimi

Dla słowackich i rumuńskich polityków rozmowy z Belwederem umożliwiały przedstawienie postulatów językowych i politycznych poza instytucjami kontrolowanymi przez Budapeszt. Następca tronu mógł natomiast traktować tych rozmówców jako potencjalnych partnerów w zmianie równowagi politycznej na Węgrzech. Interesy stron były jednak odmienne: reformy służące wzmocnieniu dynastii nie musiały oznaczać pełnej realizacji postulatów autonomicznych.

Czy można było zmienić ustrój Węgier bez zgody Budapesztu?

Główną przeszkodą dla planów Franciszka Ferdynanda był porządek konstytucyjny ustanowiony ugodą z 1867 roku, gwarantujący Węgrom szeroką autonomię. Jednostronne ograniczenie tych praw groziło konfliktem z węgierskimi elitami i wzrostem nastrojów antyhabsburskich. Choć arcyksiążę mógł liczyć na poparcie części narodowości niemadziarskich, przeprowadzenie reform bez zgody Budapesztu wiązało się z poważnym ryzykiem politycznym i prawnym.

Dlaczego moment objęcia tronu miał tak duże znaczenie?

Szczególne miejsce w rozważaniach kręgu belwederskiego zajmował moment przyszłej sukcesji. Franciszek Ferdynand miał objąć władzę po śmierci Franciszka Józefa. Jako cesarz Austrii i król Węgier znalazłby się jednak w dwóch odmiennych sytuacjach ustrojowych.

W przypadku Węgier istotne znaczenie miała koronacja królewska oraz związane z nią zobowiązania konstytucyjne. Akt koronacji był elementem historycznej tradycji państwowej, a przysięga koronacyjna potwierdzała prawa i przywileje Królestwa.

Dla doradców następcy tronu okres poprzedzający koronację mógł zatem wydawać się szczególnym momentem politycznym, w którym istniała możliwość podjęcia działań ustrojowych przed złożeniem nowych zobowiązań przez monarchę.

Nie oznaczało to jednak, że przyszły władca otrzymywał nieograniczone prawo do dowolnej zmiany konstytucji węgierskiej. Takie rozumowanie stanowiło raczej podstawę kontrowersyjnych koncepcji politycznych, a nie bezsporną wykładnię obowiązującego prawa.

Z tego względu w pracach Belwederu rozważano działania możliwe w okresie między objęciem tronu a koronacją węgierską. Szczegółowy scenariusz takiej sukcesji przedstawiono w programie z 1911 roku, omówionym w części III.

C.D.N.