W działaniach pierwszowojennych prowadzonych na froncie wschodnim uczestniczył szereg twierdz. O tym, że zbudowano je w takich, a nie innych miejscach, decydowały konkretne czynniki – nie tylko militarne, ale również geopolityczne czy logistyczne. Artykuł opisuje plany i decyzje dotyczące lokalizacji elementów dwóch systemów twierdz – pruskiego oraz rosyjskiego.
Rozwój systemu twierdz w Prusach i Rosji w XIX i na początku XX w.
Rozwój ten w obu mocarstwach przebiegał podobnie, w dużej mierze w reakcji na zmieniającą się sytuację międzynarodową, i dotyczył podobnych okresów. Można wyróżnić dwa jego etapy.
Okres po kongresie wiedeńskim
Przebieg wojen napoleońskich pokazał walczącym stronom, że dotychczasowy system umocnień może być niewystarczający i że trzeba go rozbudować czy zmodernizować, aby w razie przyszłych konfliktów zbrojnych mógł spełnić swoją obronną rolę. Szerzej na temat konieczności unowocześnienia fortyfikacji w obu analizowanych mocarstwach zaczęto dyskutować po 1815 r., a więc po zakończeniu kongresu wiedeńskiego.
Szczególnie dotyczyło to Prus. Dlaczego? Gdyż na kongresie zniesiono Księstwo Warszawskie i utworzono dwa nowe terytoria – Wielkie Księstwo Poznańskie (pod panowaniem Prus) oraz Królestwo Polskie (pozostawało w unii personalnej z Rosją, przy czym po powstaniu listopadowym znacznie ograniczono jego samodzielność i de facto całkowicie podlegało Imperium). W ten sposób na wielu odcinkach granica prusko-rosyjska przesunęła się znacznie na zachód, w pobliże Gniezna czy Torunia.
Prusy
Prusy jako pierwsze rozpoczęły realizację projektu budowy całkowicie nowych twierdz na terenach rozbiorowych. Odbyło się to w czasach panowania:
- Fryderyka Wilhelma III (1797–1840), który już bezpośrednio po kongresie wiedeńskim podjął działania na rzecz ufortyfikowania Prus Wschodnich – w 1816 r. szefowi sztabu generalnego, gen. Karlowi von Grolmanowi, wydał polecenie rozpoznania możliwości budowy Twierdzy w Poznaniu (realizacja inwestycji rozpoczęła się ostatecznie w 1828 r.), poza tym w okresie jego rządów umocniono już istniejące twierdze w Gdańsku, Kostrzynie i Toruniu;
- Fryderyka Wilhelma IV (1840–1861), który już rok po wstąpieniu na tron powołał specjalną komisję do spraw rozbudowy pruskiego systemu fortyfikacyjnego – efektem jej prac było rozpoczęcie wznoszenia twierdz w Królewcu (od 1843 r.) i Boyen (od 1844 r.).
Nowe twierdze zlokalizowano na wschodnich obszarach Prus w taki sposób, aby osłonić główne szlaki komunikacyjne oraz zabezpieczyć kierunek berliński (odpowiadała za to Twierdza Poznań), jak również wzmocnić obronę Prus Wschodnich (twierdze w Królewcu i Boyen).
Rosja
W Imperium do znacznej intensyfikacji prac nad budową i unowocześnieniem twierdz doszło po stłumieniu powstania listopadowego. Zdano sobie bowiem wówczas sprawę z istnienia już nie tyle zagrożenia zewnętrznego (za potencjalnych przeciwników uznano zarówno Prusy, jak i Austrię), ale też wewnętrznego (możliwości wybuchu kolejnego powstania Polaków). Stąd decyzja o budowie nowych twierdz (w Warszawie – Cytadeli Aleksandrowskiej, a także w Dęblinie i Brześciu Litewskim) oraz o modernizacji starszych fortyfikacji (w Modlinie) była motywowana nie tylko czynnikami militarnymi, ale też politycznymi.
Lata 70.-80. XIX w. do wybuchu I wojny światowej
Omawiany okres to czas stopniowego kształtowania się sojuszy europejskich i coraz mocniejszego zarysowywania się stanowisk mocarstw w przyszłym konflikcie zbrojnym. Odpowiedzią na to stały się szerokie programy budowy i modernizacji twierdz przyjęte w obu omawianych państwach.
Prusy
W Prusach impulsem do podjęcia akcji budowy kolejnych i modernizacji już istniejących fortyfikacji stało się zjednoczenie państw niemieckich i utworzenie Cesarstwa Niemieckiego w 1871 r. Wydarzenia te doprowadziły do tego, że niektóre twierdze, położone w głębi państwa, straciły na znaczeniu. W związku z tym na mocy Najwyższego Rozporządzenia Gabinetowego z 24 czerwca 1872 r. dokonano kategoryzacji twierdz. Do I kategorii zaliczono fortyfikacje przeznaczone do znaczącej rozbudowy – chodziło o twierdze w Gdańsku, Kostrzynie, Królewcu, Poznaniu i Toruniu.
Jeśli chodzi o nowe inwestycje na wschodnim obszarze Cesarstwa Niemieckiego, to w omawianym okresie doszło do realizacji tylko jednej – wybudowania twierdzy w Chełmnie. Odbyło się to na mocy rozporządzeń Ministerstwa Wojny z 23 stycznia, 9 maja oraz 7 listopada 1900 r. Twierdza ta miała uzupełnić system obronny dolnej Wisły.
Rosja
Pod koniec XIX w. znacznie bardziej aktywni w akcji wznoszenia nowych twierdz byli Rosjanie. Było to związane z dominującym wówczas w Imperium przekonaniem o konieczności przyjęcia defensywnej strategii walki na przyszłym froncie wschodnim (wprawdzie z możliwością prowadzenia ograniczonych operacji zaczepnych, ale głównie w Galicji). W ten sposób w latach 80. i 90. powstały twierdze w Kownie, Osowcu, Grodnie i Zegrzach.
Nowe twierdze zlokalizowano tak, aby zagęścić system obronny. Przy tym skupiono się w zasadzie tylko na zabezpieczeniu kierunków prowadzących z Prus Wschodnich. Mogło to sugerować, że Rosjanie to właśnie Niemców uznali za głównego przeciwnika. W rzeczywistości jednak rozważano wtedy dwa warianty rozwoju sytuacji – z Niemcami lub Austro-Węgrami jako kluczowym wrogiem.
W Imperium szczególnym echem odbiła się utrata silnie ufortyfikowanego Portu Artur podczas wojny z Japonią w latach 1904–1905. Wydarzenie to, a także zmiana strategii rosyjskiej w kierunku podejścia bardziej ofensywnego wpłynęły na podjęcie decyzji o ograniczeniu inwestycji w system twierdz. Uznano, że jego dalsze rozwijanie i utrzymywanie jest zbyt kosztowne. Skutkiem była likwidacja twierdz w Warszawie, Zegrzu i Dęblinie w 1909 r. Ostatecznie jednak nie doszło do ich wysadzenia, a powodem był brak pieniędzy.
W latach 1912–1914, gdy coraz bardziej prawdopodobny stawał się wybuch wojny w Europie, Rosjanie postanowili natomiast wzmocnić system obronny na zachodnich rubieżach Imperium. Doszło wówczas do rozbudowy i modernizacji szeregu twierdz. W części wznoszono nowe linie i forty (przykłady to Kowno, Grodno oraz Dęblin), natomiast w innych poszczególne obiekty wzmacniano betonem (jak w Osowcu). Ze względu na niedostatek środków finansowych, sporo zaplanowanych inwestycji nie udało się jednak zrealizować.
Czynniki decydujące o lokalizacji twierdz pruskich i rosyjskich
Czynniki te są w zasadzie podobne w przypadku obu mocarstw, jednak można dostrzec pewne różnice. Warto je rozpatrzyć w ramach kilku obszarów.
Sytuacja międzynarodowa
Zintensyfikowanie przez oba mocarstwa prac nad stworzeniem rozbudowanych systemów umocnień, które mogłyby im pomóc w działaniach militarnych w razie wybuchu konfliktu, było motywowane przede wszystkim sytuacją geopolityczną powstałą po kongresie wiedeńskim. Warto jednak podkreślić, że już wcześniej czynnik dotyczący zmian granicy prusko-rosyjskiej był brany pod uwagę przy lokalizacji twierdz – a w zasadzie jednej twierdzy, w Grudziądzu. Jej budowę podjęto w 1776 r. m.in. z uwagi na to, że po I rozbiorze twierdze w Toruniu i Gdańsku nadal pozostawały w rękach Polski i nie mogły chronić Prus przed atakiem ze strony coraz bliżej znajdującej się Rosji.
Także w drugiej połowie XIX w. zarówno Prusy, jak i Rosja podejmowały decyzje o rozbudowie umocnień w dużej mierze w oparciu o rozwój sytuacji międzynarodowej. Jednym z czynników stały się stopniowo zarysowujące się sojusze mocarstw (Dwu-, a później Trójprzymierze, a także Trójporozumienie).
Polityka wewnętrzna
Niektóre twierdze powstały nie tyle z powodów militarnych, ile z chęci pacyfikacji nastrojów społecznych i zapobieżenia kolejnym zrywom powstańczym ludności oraz wzmocnienia systemu represyjnego. Takie cele przyświecały Rosjanom po stłumieniu powstania listopadowego, gdy rozpoczęto wznosić Cytadelę Aleksandrowską (która później weszła w skład Twierdzy Warszawa) i Twierdzę Dęblin, a także rozbudowano Twierdzę Modlin (po 1831 r. w budynkach pamiętających jeszcze epokę napoleońską zlokalizowano więzienie).
Strategia i logistyka
Zarówno w Prusach, jak i w Rosji twierdze budowano:
- na przewidywanych kierunkach natarcia przeciwnika, szczególnie tych, które prowadziły do kluczowych ośrodków (Berlina w Prusach czy Moskwy oraz Petersburga w Rosji);
- w miejscach z dobrze rozwiniętą infrastrukturą drogowo-kolejową (lub gdzie można ją było stosunkowo szybko stworzyć, np. na rozwidleniu szlaków);
- w oparciu o naturalne przeszkody terenowe (rzeki, bagna, wzniesienia, urwiska).
Twierdze lokalizowano w miejscach dogodnych z punktu widzenia strategicznego, militarnego i gospodarczego. Nie zawsze były to duże miasta, o czym świadczą np. rosyjskie twierdze w Osowcu i Zegrzu czy pruskie fortyfikacje w Kostrzynie nad Odrą.
Twierdze nierzadko budowano tam, gdzie już wcześniej, nawet w okresie staropolskim, istniały silne fortyfikacje. Czasem to właśnie na bazie starszych umocnień tworzono nowoczesne konstrukcje. Dotyczyło to przede wszystkim twierdz pruskich:
- Gdańskiej (Wisłoujście), której rdzeń zaczął być budowany już w XVI w.;
- Toruńskiej, w której obwarowania bastionowe powstały w XVII w.;
- Grudziądzkiej, której trzon stanowiły fortyfikacje XVIII-wieczne znajdujące się na Kępie Fortecznej;
- Kostrzyńskiej, która zaczęła powstawać w II połowie XVI w.
Spośród twierdz rosyjskich w zasadzie jedynie Modlin został wzniesiony w oparciu o wcześniejsze umocnienia.
Podejście do budowy fortyfikacji w szkołach pruskiej i rosyjskiej
W Rosji, w przeciwieństwie do Prus, w mniejszym stopniu lokalizowano twierdze na zagęszczonych obszarach miejskich (co nie oznacza, że w ogóle nie dochodziło do takich sytuacji – przykładem jest Twierdza Warszawa). Motywowano to potencjalnie dużymi utrudnieniami dla prowadzenia działań obronnych podczas oblężeń, związanymi z obecnością ludności cywilnej, a także z możliwością pojawienia się szybko rozprzestrzeniających się pożarów (w wyniku istnienia zwartej, często jeszcze drewnianej zabudowy). Dlatego np. podczas budowy Twierdzy w Brześciu Litewskim dotychczasowych mieszkańców wysiedlono w rejon Przedmościa Kobryńskiego.
Niemcy nieco chętniej wznosili twierdze w większych ośrodkach, doceniając możliwość wykorzystania starszych umocnień i zabudowań, a także walory obronne i logistyczne miast. Dotyczyło to Gdańska, Królewca czy Torunia. Dla planistów pruskich, podobnie jak rosyjskich, zawsze jednak walory strategiczne i obronne danego terenu decydowały o lokalizacji twierdz. Dlatego powstały one również w mniejszych ośrodkach, jak Chełmno czy Giżycko (Boyen).
Ważne jest też to, że o ile Prusy tworzyły linie obronne (np. Linia Dolnej Wisły, którą na początku XX w. uzupełniono zlokalizowaną między Grudziądzem a Toruniem twierdzą w Chełmnie), o tyle Rosjanie stosowali również tzw. trójkąty twierdz. W ich skład weszły twierdze w Dęblinie, Modlinie i Brześciu Litewskim, które miały zabezpieczać kierunki prowadzące zarówno z Prus Wschodnich, jak i Galicji, a także, jako Warszawski Rejon Umocniony, fortyfikacje w Modlinie, Warszawie i Zegrzu, których zadaniem było skoncentrowanie silnej obrony wokół stolicy Królestwa Polskiego.
Lokalizacja twierdz pruskich i rosyjskich na ziemiach polskich – podsumowanie
Ostateczny wybór miejsc, w których wybudowano twierdze pruskie i rosyjskie w XIX i na początku XX w., zależał głównie od aktualnej sytuacji międzynarodowej, przyjętej strategii oraz logistyki. Do szczególnej intensyfikacji inwestycji doszło w latach 30. i. 40. (powodem były zmiany granic w następstwie kongresu wiedeńskiego, a w przypadku Rosji również powstanie listopadowe), a także 80. i 90. (gdy coraz silniej zarysowywały się sojusze między mocarstwami i nieuchronnie zbliżało się widmo wojny europejskiej).
W odniesieniu do Prus i Rosji można wyodrębnić w zasadzie podobne czynniki wyboru lokalizacji pod twierdze (polityczne, militarne, logistyczne). Trzeba jednak zauważyć, że Prusy szerzej bazowały na dawniejszych umocnieniach (jak w Gdańsku, Toruniu czy Grudziądzu), z kolei Imperium starało się wznosić twierdze nie tylko tam, gdzie było to ważne ze strategicznego punktu widzenia, ale też w centrach polskich zrywów niepodległościowych (Warszawa, Modlin). Ponadto Rosjanie tworzyli zarówno linie obronne, jak i trójkąty fortyfikacyjne (np. Warszawski Rejon Umocniony).
Prusy i Rosja wznosiły twierdze tam, gdzie istniały najlepsze warunki do zastopowania potencjalnego ataku wrogich armii. Przy tym charakterystyczne było, co pokazał szczególnie przykład twierdz pruskich Boyen, Królewiec czy Toruń, że miały one nie tylko osłaniać określone rejony, ale też działać odstraszająco na przeciwnika i determinować kierunki jego natarcia oraz wiązać jego siły podczas walnych bitew (jak pod Tannenbergiem).
Bibliografia:
- Głuszek C., Fortyfikacje na ziemiach Królestwa Polskiego w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki PAN” 2015, t. XL, s. 177–187.
- Gruszecki A., Fortyfikacja rosyjska na ziemiach polskich: stan badań i problemy ochrony. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji i Generalnego Konserwatora Zabytków, Modlin 1994, Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji, Warszawa – Kraków 1996.
- Kaufmann J.E., Kaufmann H.W., The Forts and Fortifications of Europe, 1815–1945: The Central States. Germany, Austria-Hungary and Czechoslovakia, Pen & Sword Military, Barnsley 2014.
- Michalscy G. i Ł., Szkoły fortyfikacyjne rosyjska i niemiecka na ziemiach polskich przed I wojną światową – indywidualna adaptacja założeń uniwersalnych. Zadania ochrony wartości szczególnych fortyfikacji nowoczesnej, [w:] Fortyfikacje nowożytne w Polsce – badania, realizacje, projekty. Zagospodarowanie do współczesnych funkcji, red. L. Narębski, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2013, s. 39–50.
- Milanowska M., Die Entfestigung Danzigs im Kontext der Umgestaltung der deutschen Städte im Laufe des 19. Jahrhunderts, [w:] Die maritime Stadt. Hafenstädte an der Ostsee von Mittelalter bis in die Gegenwart: Beiträge der 21. Tagung des Arbeits-kreises deutscher und polnischer Kunsthistoriker und Denkmalpfleger in Gdańsk 18–21 September 2013, red. T. Torbus, K. A. Wojtczak, Warszawa 2017, s. 315–360.
- Narębski L., Fortyfikacje pruskie na ziemiach polskich w przededniu I wojny światowej, „Rocznik Historii Sztuki” 2015, t. 40, s. 195–202.
