Przed I wojną światową na terenie Galicji Austro-Węgry zdecydowały się zbudować dwie wielkie twierdze w Krakowie i Przemyślu. Co doprowadziło do tego, że zostały one usytuowane właśnie w tych miastach? Czy przez dowództwo austro-węgierskie były rozważane również inne lokalizacje, a jeśli tak, to gdzie się one znajdowały?
Dylematy strategii austro-węgierskiej przed I wojną światową
Strategia austriacka (od 1867 r. austro-węgierska) w dużej mierze zdeterminowała ostateczny wybór lokalizacji twierdz galicyjskich, dlatego warto ją tutaj pokrótce omówić. Decydujący wpływ na jej kształt miały napięta i szybko zmieniająca się sytuacja międzynarodowa, przeobrażenia geopolityczne oraz stale ewoluujące sojusze europejskie.
W Austrii podczas rozmów na najwyższych szczeblach władzy i armii zadawano sobie następujące pytania:
- kto będzie wrogiem (wrogami) monarchii i czy konieczne będzie prowadzenie operacji militarnych na jednym, czy na wielu frontach – rozważano kierunki wschodni (rosyjski), zachodni (francuski), włoski, bałkański, a nawet pruski;
- kto zostanie sojusznikiem (sojusznikami) Austro-Węgier – Dwuprzymierze z Cesarstwem Niemieckim zawiązano dopiero w 1879 r., natomiast wcześniej relacje między tymi państwami były bardzo napięte (vide wojna z 1866 r.);
- jaka będzie skala prowadzonych operacji oraz czy cały ciężar prowadzenia wojny na froncie wschodnim spadnie na wojska austriackie.
Takie dylematy przekładały się na długotrwałe debaty na temat znaczenia poszczególnych obszarów monarchii dla prowadzenia przyszłych operacji wojskowych oraz lokalizacji kluczowych punktów obrony, jakimi miały być twierdze.
Lokalizacja twierdz austro-węgierskich w Galicji – od planów do konkretnych decyzji
Prace nad wyznaczeniem lokalizacji twierdz galicyjskich trwały z mniejszym lub większym natężeniem przez kilkadziesiąt lat. Można wyodrębnić trzy etapy kształtowania się ostatecznych decyzji w tym zakresie.
1810–1847 – dyskusje nad zasadnością wzniesienia twierdz w Galicji
W końcowej fazie wojen napoleońskich Austriacy rozpoczęli prace nad planem ufortyfikowania całego obszaru monarchii. Zakładano wykorzystanie wszelkich możliwych przeszkód, zarówno górskich, jak i wodnych. W planie tym, podobnie jak podczas prac studyjnych prowadzonych w latach 1829–1835, teren Galicji został jednak potraktowany drugorzędnie (w stosunku choćby do Moraw czy Dalmacji). Wynikało to z generalnie poprawnych wówczas relacji austriacko-rosyjskich, a także z przekonania, że ewentualne ufortyfikowanie Galicji może posłużyć jedynie do opóźnienia pochodu przeciwnika w kierunku Węgier, a nie stawienia mu zaciętego oporu.
Mimo tego w omawianym okresie rozważano 3 koncepcje zabezpieczenia Galicji. Pierwsza polegała na budowie jednej twierdzy głównej – w Przemyślu, Dukli lub Jaśle. Dwie kolejne natomiast zakładały wzniesienie łańcucha twierdz – większego (rozpatrywano takie lokalizacje, jak Andrychów, Dukla, Myślenice i Nowy Sącz albo Przemyśl, Stryj, Śniatyn i Wrocanka) lub mniejszego (Andrychów, Przemyśl, Zaleszczyki). Do praktycznej realizacji tych koncepcji jednak nie doszło.
1848–1850 – decyzja o budowie Twierdzy Kraków
Na intensyfikację prac w kierunku budowy twierdz galicyjskich spory wpływ miały powstanie krakowskie w 1846 r. oraz Wiosna Ludów w 1848 r. W wyniku powstania Kraków włączono bezpośrednio do monarchii. Dzięki temu Austriacy uzyskali wartościowy punkt strategiczny na północ od Karpat, który można było silnie ufortyfikować. Poza tym wspomniane rozruchy unaoczniły władzom austriackim, że w ważniejszych ośrodkach monarchii, tam, gdzie ryzyko wybuchu kolejnych powstań ludności jest największe, należy stworzyć obiekty mające charakter represyjny (pomagające zwalczać ruchy rewolucyjne) i prewencyjny (zapobiegające takim ruchom).
Spore znaczenie odegrała też sytuacja geopolityczna. W połowie XIX w. Austriacy obawiali się ataku zarówno ze strony Rosji, jak i Prus. Obszar Galicji zaczął więc zyskiwać coraz większe znaczenie strategiczne. Spowodowało to, że prace planistyczne podjęte przez Państwową Komisję Fortyfikacyjną (PKF) uwzględniły także i jego. Rozważano wówczas wzniesienie:
- twierdzy w Krakowie;
- cytadeli w Tarnowie i Lwowie;
- obozów wojskowych w Przemyślu i Zaleszczykach.
Prace budowlane rozpoczęto w latach 1849–1850, jednak objęły one jedynie Kraków oraz Lwów. Dlaczego? Gdyż tylko te miasta zostały uznane za ośrodki, w których ryzyko wybuchu powstań ludności jest największe. Za decyzją o utworzeniu Festung Krakau stanęły więc nie tylko względy militarne, ale też polityczne.
Warto podkreślić, że Kraków leżał w odległości zaledwie kilku kilometrów od granicy z Rosją. Jego ufortyfikowanie stało się więc kluczowe dla osłony Galicji na wypadek ewentualnej agresji ze strony Imperium. Twierdza miała jednak stanowić ważny element obronny także w razie wojny z Prusami. I rzeczywiście była intensywnie przygotowywana do oblężenia w trakcie konfliktu w 1866 r. (dokończono wówczas budowę wszystkich obiektów rdzenia), ale ostatecznie nie wzięła udziału w walkach.
1853–1871 – dyskusje i decyzja o budowie Twierdzy Przemyśl
Na potrzebę ufortyfikowania Przemyśla (aby zabezpieczyć kierunek węgierski) wskazały już wprawdzie powołana w 1810 r. komisja fortyfikacyjna oraz wyniki prac studyjnych zrealizowanych w latach 1829–1835. Dopiero jednak wojna krymska prowadzona w okresie od 1853 do 1856 r., podczas której Cesarstwo Austriackie wsparło koalicję antyrosyjską, spowodowała pewne ożywienie planów dotyczących ufortyfikowania tego miasta. W 1854 r. rozpoczęto w nim (podobnie jak w Krakowie i Zaleszczykach) wznoszenie umocnionego obozu wojskowego.
Ostateczna decyzja odnosząca się do budowy Twierdzy w Przemyślu odwlekła się jednak w czasie aż do roku 1871. Główne przyczyny to chęć uniknięcia pogorszenia relacji z Rosją, które po 1855 r. uległy częściowej normalizacji, a także ożywione dyskusje prowadzone w ramach PKF dotyczące lokalizacji twierdzy w Galicji Wschodniej. Poza Przemyślem rozważano bowiem również Jarosław. Wskazywano, że zbudowanie w nim twierdzy może ułatwić armiom austro-węgierskim atak na Rosję, jak również umożliwić skierowanie wsparcia dla powstania narodowego w Królestwie Polskim (którą to opcję realnie rozważali planiści austriaccy).
Mimo tego, że początkowo większość członków PKF opowiedziała się za Jarosławiem, to jednak ostatecznie wygrał Przemyśl. Zdecydowało nieco większe oddalenie od granicy rosyjskiej (co mogło mieć znaczenie w kontekście przygotowania twierdzy do obrony), a także lepsza lokalizacja (pod kątem walorów obronnych i dostępności komunikacyjnej).
Kluczowe czynniki, które wpłynęły na wybór Krakowa i Przemyśla jako lokalizacji twierdz galicyjskich
Do takich czynników zaliczyć należy politykę zewnętrzną i wewnętrzną prowadzoną przez monarchię austriacką w XIX w., a także kwestie logistyczne i finansowe. Nie zostanie tutaj natomiast opisane ukształtowanie terenu, gdyż nieco szerzej jest o nim mowa w artykułach dotyczących poszczególnych twierdz.
Sytuacja zewnętrzna i wewnętrzna Cesarstwa Austriackiego
Napięcia w relacjach Austrii i później Austro-Węgier z innymi państwami europejskimi mocno wpływały na decyzje dotyczące miejsc budowy poszczególnych twierdz. Było to widoczne również w Galicji, gdzie fortyfikacje powstały w obliczu zagrożenia ze strony Rosji oraz, w przypadku Krakowa, również Prus.
Nie można zapomnieć też o polityce wewnętrznej. Charakterystyczne jest to, że umocnienia Twierdzy Kraków miały pierwotnie zostać skierowane nie tylko ku wrogowi zewnętrznemu (agresorom), ale też wewnętrznemu (powstańcom).
Logistyka i infrastruktura
Podjęcie decyzji o budowie twierdz w Krakowie i Przemyślu miało swoje podłoże także w tym, że leżały one w strategicznych miejscach.
- Zapewniały kontrolę nad przeprawami na Wiśle (Kraków) oraz na Sanie (Przemyśl), a także nad ważnymi arteriami drogowymi i kolejowymi (oba miasta połączyła kolej galicyjska im. Karola Ludwika, która w 1860 r. dotarła do Przemyśla).
- Pozwalały blokować kluczowe linie operacyjne w kierunkach na Wiedeń (Kraków) oraz Budapeszt (Przemyśl).
Obie twierdze nie tylko mogły stanowić istotne przeszkody dla nacierających sił przeciwnika, ale też być zapleczem logistycznym i ludzkim oraz bazą zaopatrzeniową na wypadek ofensywy armii austro-węgierskich z obszaru Galicji Zachodniej czy Wschodniej.
Finanse
W sporej mierze to kwestie finansowe zdecydowały o tym, że w Galicji poprzestano na wzniesieniu dwóch twierdz i musiano ograniczyć akcje fortyfikacyjne prowadzone w innych jej rejonach. Jako przykład można podać sytuację z lat 50. XIX w., gdy zabrakło środków na dalsze projekty (skupiono się wówczas głównie na rozbudowie Twierdzy Kraków). Podstawowe przyczyny leżały w częściowej mobilizacji armii austriackiej podczas wojny krymskiej, która pochłonęła ogromne sumy, oraz w światowym kryzysie ekonomicznym z 1857 r., który dotknął także monarchię.
Drugi przykład – mimo wskazania w 1871 r. przez PKF Jarosławia jako miejsca lokalizacji kolejnej twierdzy galicyjskiej (miano ją wznieść po ukończeniu inwestycji w Przemyślu), nigdy nie doszło do rozpoczęcia jej budowy. W tym wypadku decydujące także były względy finansowe.
Lokalizacja twierdz austro-węgierskich w Galicji – podsumowanie
O tym, że w Galicji twierdze zbudowano właśnie w Krakowie i Przemyślu, zdecydowały przede wszystkim czynniki geopolityczne (geostrategiczne) oraz militarne. Wśród nich znalazły się relacje Austro-Węgier z sąsiadami (nie tylko z Rosją, ale też z Prusami), które mocno wpływały na kształt planów formułowanych na wypadek wybuchu wojny europejskiej. W ich ramach uwzględniano kierunki spodziewanego ataku ze strony przeciwnika – Kraków miał zabezpieczać linię operacyjną na Wiedeń, a Przemyśl na Budapeszt.
Nie można oczywiście zapomnieć również o czynnikach logistycznych (infrastrukturze drogowej, kolejowej itp.) oraz ekonomicznych (które zdecydowały np. o tym, że ostatecznie zrezygnowano z budowy Twierdzy w Jarosławiu). Kluczowe jest jednak to, że inwestycje w twierdze galicyjskie były reakcjami rządu i planistów wojskowych z Austrii (Austro-Węgier) na aktualną i stale zmieniającą się sytuację geopolityczną w Europie.
Bibliografia:
- Baczkowski M., Przemyśl czy Jarosław? Kulisy debaty austro-węgierskich władz wojskowych nad lokalizacją twierdzy nad Sanem, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2024, nr 4, s. 77–107.
- Fahey J. E., Przemyśl, Galicia: A Garrison Town Before, During, Between and After War (1873–1953), „Revista Universitaria De Historia Milibar” 2016, nr 5(9), s. 212–229.
- Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie – Rozwój – Technologie, Arete, Krosno 2014.
- Kucharski W., Obóz Warowny Kraków 1849–1939, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1989, t. 16, s. 66–81.
- Maleszyk R., Plany wojenne Austro-Węgier przeciwko Rosji (1881-1914), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia” 2003, t. 58, s. 97–121.
- Opaliński P., Noyau krakowskiej twierdzy w drugiej połowie XIX wieku, „Oblicza Wojny” 2021, t. 5, s. 129–154.
- Rymsza-Mazur W., Fortified barrack complexes of the Galician fortresses of Krakow and Przemyśl – a path towards adaptation, „Godišnjak zaštite spomenika kulture Hrvatske” 2017, nr 40, s. 123–136.
